Από τον ελεύθερο χρόνο έως την τεχνητή νοημοσύνη: έξι επιπτώσεις της τηλεργασίας

Έξι χρόνια μετά την πανδημία, η τηλεργασία συνεχίζει να επηρεάζει την καθημερινότητα, μαζί με την οικονομία, την οικογενειακή ζωή, το περιβάλλον και τις προοπτικές της απασχόλησης.

Οι επιχειρήσεις πιέζουν για επιστροφή στα γραφεία. Η τηλεργασία, όμως, έχει μείνει σταθερή πραγματικότητα, με συνέπειες που δεν είχαν όλες προβλεφθεί.

Μήπως η τηλεργασία έχει πεθάνει;

Πολλοί εργαζόμενοι έχουν ακούσει αυτή την άποψη από τους προϊσταμένους τους τα τελευταία χρόνια.

Τα στοιχεία, σύμφωνα με το Business Insider, δείχνουν κάτι άλλο: η εργασία από το σπίτι δεν ήταν προσωρινή λύση της πανδημίας, αλλά μεταβολή που διαρκεί.

Στις ΗΠΑ, το ποσοστό της τηλεργασίας έμεινε σχεδόν αμετάβλητο την τελευταία διετία και καλύπτει περίπου το 26% των εργάσιμων ημερών συνολικά.

Βρίσκεται σαφώς κάτω από το 62% των πρώτων μηνών της πανδημίας. Σε σχέση με το 2019, όταν ήταν μόλις 7%, έχει σχεδόν τετραπλασιαστεί.

Η πανδημία επιτάχυνε έτσι κατά δεκαετίες μια μεταβολή που, σε άλλες συνθήκες, θα μπορούσε να χρειαστεί περίπου 40 χρόνια για να φτάσει στα σημερινά επίπεδα.

Η εικόνα που διαμορφώθηκε έχει δύο όψεις. Οι θέσεις πλήρους τηλεργασίας αποτελούν πλέον σημαντική μειοψηφία. Για πολλούς εργαζομένους γραφείου, η υβριδική εργασία, με μία ή δύο ημέρες την εβδομάδα στο σπίτι, έχει γίνει συνηθισμένη.

Τη μετάβαση την παρακολουθεί στενά ο Nick Bloom, οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ και από τους βασικούς ερευνητές της εξ αποστάσεως εργασίας.

Οι εκτιμήσεις του ξεχωρίζουν έξι επιπτώσεις που εξακολουθούν να αγγίζουν την αμερικανική κοινωνία.

1. Περισσότερος ελεύθερος χρόνος στην εργασία από το σπίτι

Βασικό πλεονέκτημα της τηλεργασίας είναι ο χρόνος που εξοικονομείται. Στις ΗΠΑ, η μέση διαδρομή προς τη δουλειά διαρκεί περίπου 40 λεπτά ανά κατεύθυνση, χωρίς τον χρόνο προετοιμασίας πριν από την αναχώρηση.

Όποιος εργάζεται από το σπίτι μπορεί να περάσει από το κρεβάτι στον υπολογιστή μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα. Ο Bloom αναφέρει ότι ο μέσος Αμερικανός εργαζόμενος κερδίζει περίπου μιάμιση ώρα για κάθε ημέρα τηλεργασίας. Σε επαγγέλματα που προσφέρονται περισσότερο για εξ αποστάσεως απασχόληση, όπως η τεχνολογία και οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, η εξοικονόμηση μπορεί να αγγίξει περίπου τις τρεις ώρες την εβδομάδα.

Ο χρόνος αυτός πηγαίνει σε περισσότερο ύπνο, άσκηση και μαγείρεμα. Οι γονείς, κυρίως, συμμετέχουν περισσότερο στη φροντίδα των παιδιών.

Έρευνα στην Ολλανδία έδειξε ότι τα παιδιά γονέων που μπορούσαν να δουλεύουν από το σπίτι είχαν υψηλότερες επιδόσεις σε σημαντικό τυποποιημένο τεστ, με επίδραση στην εκπαιδευτική τους πορεία.

2. Περισσότεροι άνθρωποι στην απασχόληση

Η τηλεργασία δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο δουλειάς όσων είχαν ήδη θέση. Έδωσε και νέες δυνατότητες σε ανθρώπους που συναντούσαν σοβαρά εμπόδια στην είσοδο στην αγορά εργασίας.

Το 2020, η απασχόληση έφτανε το 77% στους Αμερικανούς χωρίς αναπηρία και μόλις το 32% στα άτομα με αναπηρία. Για πολλούς από τους δεύτερους, η καθημερινή μετάβαση σε χώρο εργασίας ήταν σοβαρή δυσκολία, είτε από κινητικά προβλήματα είτε από άλλους περιορισμούς.

Με την ανάπτυξη εξ αποστάσεως και υβριδικών θέσεων στην πανδημία, τα άτομα με αναπηρία σε πλήρη απασχόληση αυξήθηκαν κατά περισσότερα από 250.000.

Η ευελιξία της εργασίας από το σπίτι βοήθησε, παράλληλα, πολλές γυναίκες να μείνουν στην αγορά εργασίας, συνδυάζοντας ευκολότερα τις επαγγελματικές υποχρεώσεις με τη φροντίδα των παιδιών.

Ο Bloom εκτιμά ότι η υβριδική εργασία θα μπορούσε να αυξήσει τη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό κατά μία έως δύο ποσοστιαίες μονάδες και το ΑΕΠ κατά περίπου 1% έως 2%. Η πρόσθετη οικονομική αξία θα μπορούσε να φτάσει τα 300 έως 600 δισ. δολάρια.

3. Περισσότερες γεννήσεις από την ευελιξία

Λιγότερο αναμενόμενη επίπτωση αφορά τη δημογραφία. Έρευνα του Bloom και των συνεργατών του δείχνει ότι, την περίοδο 2023-2025, όσοι εργάζονταν από το σπίτι τουλάχιστον μία ημέρα την εβδομάδα απέκτησαν περισσότερα παιδιά από όσους πήγαιναν καθημερινά στο γραφείο.

Δήλωναν επίσης ότι σχεδίαζαν να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά στο μέλλον.

Η εξήγηση συνδέεται με την ευελιξία της τηλεργασίας, που διευκολύνει την οργάνωση της οικογενειακής ζωής και περιορίζει πρακτικές δυσκολίες της ανατροφής.

Κατά τον Bloom, η εργασία από το σπίτι συνδέεται με γονιμότητα υψηλότερη κατά περίπου 5% στις ΗΠΑ και τη Βόρεια Ευρώπη.

Η μεταβολή δεν είναι μεγάλη, αποκτά όμως βάρος σε περίοδο χαμηλών γεννήσεων σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες. Η συσχέτιση είναι εντονότερη σε γυναίκες άνω των 30 ετών, με πανεπιστημιακή εκπαίδευση και τουλάχιστον ένα παιδί.

4. Καλύτερος αέρας και λιγότεροι θάνατοι

Οι λιγότερες καθημερινές μετακινήσεις δεν άγγιξαν μόνο την προσωπική ζωή των εργαζομένων, αλλά και το περιβάλλον.

Στα lockdown, πολλές πόλεις κατέγραψαν καλύτερη ποιότητα αέρα. Έρευνα του Bloom και των συνεργατών του αναφέρει ότι μέρος της βελτίωσης διατηρήθηκε και μετά την επιστροφή σε πιο κανονικούς ρυθμούς.

Το 2025, τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα των ΗΠΑ είχαν διοξείδιο του αζώτου περίπου 8% χαμηλότερα από το 2019. Ο ρύπος συνδέεται με προβλήματα του αναπνευστικού και του καρδιαγγειακού συστήματος.

Η μείωση, κατά τους ερευνητές, αντιστοιχεί σε 1.500 έως 3.500 λιγότερους θανάτους ετησίως στις ΗΠΑ. Την παρουσιάζουν ως πιθανή επίδραση της τηλεργασίας, καθώς οι αλλαγές στις μετακινήσεις μπορούν να έχουν ευρύτερα οφέλη για τη δημόσια υγεία.

5. Το κόστος για τα κέντρα των πόλεων

Δεν είναι όλες οι επιπτώσεις θετικές. Η μειωμένη παρουσία εργαζομένων στα γραφεία έχει πλήξει τα εμπορικά κέντρα μεγάλων αμερικανικών πόλεων, από το Σαν Φρανσίσκο έως την Ουάσιγκτον.

Η πτώση της ζήτησης για γραφειακούς χώρους επιβαρύνει την αγορά εμπορικών ακινήτων και προσθέτει πιέσεις στους δημοτικούς προϋπολογισμούς. Στο Σαν Φρανσίσκο, το δεύτερο τρίμηνο παρέμενε κενό το 29% των γραφειακών χώρων, ποσοστό οκταπλάσιο έναντι του 2019.

Σοβαρές δυσκολίες έχουν και οι δημόσιες συγκοινωνίες, που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα εισιτήρια των καθημερινών μετακινούμενων. Το BART, το δίκτυο που εξυπηρετεί το Σαν Φρανσίσκο και τις γύρω περιοχές, κάλυπτε παλαιότερα περίπου το 70% των λειτουργικών εξόδων του από εισιτήρια και χώρους στάθμευσης. Το ποσοστό έχει υποχωρήσει στο 23%.

Οι πόλεις βρίσκονται έτσι μπροστά σε λιγότερες μετακινήσεις και μικρότερη περιβαλλοντική επιβάρυνση, αλλά και σε μειωμένα έσοδα για υποδομές που εξακολουθούν να χρειάζονται.

6. Άνοιγμα δρόμου για την τεχνητή νοημοσύνη

Η έκτη και ίσως πιο απρόβλεπτη συνέπεια αφορά την τεχνητή νοημοσύνη. Ο Bloom συνδέει την εξάπλωση της τηλεργασίας και της υβριδικής απασχόλησης με συνθήκες που επιτάχυναν την ενσωμάτωσή της στις επιχειρήσεις.

Η στροφή σε ψηφιακά εργαλεία επικοινωνίας, όπως το Slack, το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και το Zoom, μεγάλωσε τον όγκο των ψηφιακών δεδομένων που παράγονται κάθε μέρα. Συζητήσεις, μηνύματα, συσκέψεις και έγγραφα μένουν αποθηκευμένα ψηφιακά και δίνουν περισσότερο υλικό στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Άλλαξαν και οι αντιλήψεις για την καταγραφή και την αυτοματοποίηση. Η ηχογράφηση μιας σύσκεψης και η αυτόματη παραγωγή πρακτικών με τεχνητή νοημοσύνη, πρακτικές που πριν από λίγα χρόνια μπορούσαν να προκαλέσουν αμηχανία, θεωρούνται σήμερα όλο και πιο συνηθισμένες.

Υπάρχει και αρνητική όψη. Θέσεις γραφείου που γίνονται εξ ολοκλήρου από απόσταση, ιδίως όσες περιλαμβάνουν επαναλαμβανόμενες εργασίες στο παρασκήνιο μιας επιχείρησης, ενδέχεται να αυτοματοποιούνται ευκολότερα.

Αντίθετα, εργασίες που απαιτούν φυσική παρουσία, ανθρώπινη επαφή, συνεργασία και οργάνωση παραμένουν δυσκολότερες για τις μηχανές.

Η μεταβολή που παραμένει

Έξι χρόνια μετά την πανδημία, η τηλεργασία δεν λειτουργεί πια ως έκτακτη λύση. Έχει γίνει σταθερό στοιχείο της εργασιακής πραγματικότητας. Προσφέρει περισσότερο χρόνο, διευρύνει τις ευκαιρίες απασχόλησης, διευκολύνει την οικογενειακή ζωή και μπορεί να συμβάλει σε καλύτερη ποιότητα αέρα.

Την ίδια ώρα, αποδυναμώνει ορισμένα αστικά κέντρα και επιταχύνει την ψηφιοποίηση, ανοίγοντας δρόμο για ευρύτερη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης.

Το ερώτημα δεν είναι αν η τηλεργασία θα επιστρέψει στα προ πανδημίας δεδομένα, αλλά πώς θα συνυπάρξει με τις νέες τεχνολογίες και τις ανάγκες της οικονομίας. Οι εργαζόμενοι συνεχίζουν να θεωρούν πολύτιμη την ευελιξία. Για τις επιχειρήσεις, το ζητούμενο είναι διπλό: να αξιοποιήσουν τα οφέλη της νέας εργασιακής πραγματικότητας, χωρίς να αφήσουν στην άκρη τις κοινωνικές και επαγγελματικές ανατροπές που τη συνοδεύουν.