Στις ισραηλινές εκλογές συγκρούονται εθνικισμός και ιδρυτικά ιδανικά

Από τον οικισμό του, στην κορυφή ενός λόφου στη Δυτική Όχθη, ο Σίμχα Ρόθμαν, από τις κεντρικές φωνές της σκληρής δεξιάς στο Ισραήλ, κοιτάζει ροδιές και αμπελώνες και, πιο πέρα, τους άγονους λόφους της Ερήμου της Ιουδαίας, που χαμηλώνουν μέσα στην ομίχλη προς τη Νεκρά Θάλασσα. «Αυτή είναι η γη μας», λέει, «ιστορικά, βιβλικά, θρησκευτικά και νομικά».

Η πλειονότητα ανά τον κόσμο, μαζί με τα τρία εκατομμύρια Παλαιστινίους που ζουν εκεί, στηρίζεται στο διεθνές δίκαιο και απορρίπτει αυτή την ανάγνωση. Θεωρούν παράνομη την κατοχή της Δυτικής Όχθης από το Ισραήλ, που μετρά 59 χρόνια, καθώς και τους οικισμούς που καλύπτουν πλέον την περιοχή την οποία οι περισσότεροι Ισραηλινοί γνωρίζουν ως Ιουδαία και Σαμαρία, τη γενέτειρα του εβραϊκού λαού.

Ο οικισμός ονομάζεται Πνέι Κεντέμ. Είναι συγκρότημα κατοικιών που, από τότε που ο Ρόθμαν εγκαταστάθηκε εκεί πριν από 18 χρόνια, μεγάλωσε από 16 σε 90 οικογένειες. Η πρόσβαση γίνεται από δρόμους που ξεκινούν από την Ιερουσαλήμ. Σήμερα είναι γεμάτοι με ξεφτισμένες ισραηλινές σημαίες και διάσπαρτες προεκλογικές αφίσες του Μπεζαλέλ Σμοτρίχ, του ακροδεξιού υπουργού Οικονομικών, ο οποίος ηγείται του Θρησκευτικού Σιωνιστικού Κόμματος του Ρόθμαν.

«Σμοτρίχ: Πράξεις, όχι λόγια!», γράφουν οι αφίσες. Στις πράξεις αυτές περιλαμβάνονται η ραγδαία αύξηση της βίας των εποίκων εναντίον των Παλαιστινίων και η ταχεία εξάπλωση των παράνομων οικισμών, των συγκροτημάτων τροχόσπιτων μέσω των οποίων το Ισραήλ του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου αποτυπώνει στο έδαφος μια σαφή πρόθεση: τον μόνιμο έλεγχο της Δυτικής Όχθης.

Μεγαλόσωμος, με έντονο βλέμμα και πεποίθηση που δεν κάμπτεται, ο Ρόθμαν, 46 ετών, υποβαθμίζει τη βία. «Αν η Ιουδαία και η Σαμαρία ήταν μια πόλη στις Ηνωμένες Πολιτείες», λέει στους New York Times, «θα θεωρούνταν μία από τις ασφαλέστερες πόλεις».

Για τη γη που θεωρεί ότι ο Θεός έχει παραχωρήσει στον εβραϊκό λαό, δεν χωρά διαπραγμάτευση. «Όχι σε παλαιστινιακό κράτος, ποτέ», δηλώνει κατηγορηματικά. «Οποιοδήποτε κυρίαρχο έθνος ανάμεσα στον ποταμό και τη θάλασσα που δεν είναι το κράτος του Ισραήλ σημαίνει την καταστροφή μας», προσθέτει.

Διχασμένο έθνος ανάμεσα σε δύο κράτη

Στις εκλογές της 27ης Οκτωβρίου, που κρίνονται καθοριστικές για το Ισραήλ, διακυβεύεται η ίδια η ταυτότητα της χώρας. Από τη μία, ένας εθνικισμός όλο και πιο οξύς και βίαιος, συχνά με μεσσιανική χροιά, έχει εισχωρήσει στον ισραηλινό κοινωνικό ιστό.

Από την άλλη, οι αντίπαλοι, αποτροπιασμένοι από τη στροφή προς τα δεξιά, μένουν προσκολλημένοι στην ιδέα ενός πολυπολιτισμικού έθνους και σε ίχνη του καταστατικού ίδρυσης του Ισραήλ το 1948, που προβλέπει «πλήρη ισότητα κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων για όλους τους κατοίκους του, ανεξαρτήτως θρησκείας, φυλής ή φύλου».

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο Γιοάβ Σεγκαλόβιτς, 67 ετών, ήρεμος πρώην αξιωματικός της ισραηλινής αστυνομίας. Ξεπέρασε εμπόδια βαθιά ριζωμένα και κατέβηκε υποψήφιος με αραβικό κόμμα, το Raam, με την ελπίδα να διαφυλάξει αυτά τα ιδρυτικά ιδανικά. Κανένας άλλος κεντρώος σιωνιστής δεν το έχει κάνει.

Ο Σεγκαλόβιτς δηλώνει πεπεισμένος ότι το όραμα Ισραηλινών όπως ο Ρόθμαν, «τον οποίο γνωρίζει καλά και αποκαλεί “τρελό τύπο, πολύ έξυπνο τύπο”», σημαίνει «το τέλος του κράτους του Ισραήλ, αν πραγματικά θέλεις να είσαι ένα δημοκρατικό εβραϊκό κράτος».

Στη θέση του, στην καλύτερη περίπτωση, θα υπήρχε ένα ενιαίο κράτος που θα κυβερνούσε έναν άλλο λαό, χωρίς «ίσα δικαιώματα» για τους Παλαιστινίους. Η αποστολή του Σεγκαλόβιτς έχει κάτι δονκιχωτικό, αφού η ιδεολογική στροφή του Ισραήλ προς τη σκληρή γραμμή μοιάζει εδραιωμένη. Σε μια αναμέτρηση όμως πολύ αμφίρροπη, θα μπορούσε να παίξει κρίσιμο ρόλο στη διεύρυνση της συμμαχίας της αντιπολίτευσης και, έτσι, στην εξασφάλιση πλειοψηφίας.

Το Ισραήλ βρίσκεται σε συναγερμό. Τα όνειρα για δύο κράτη έσβησαν στις 7 Οκτωβρίου 2023. Η βίαιη επίθεση υπό την ηγεσία της Χαμάς εκείνη την ημέρα, που στοίχισε περίπου 1.200 ζωές και οδήγησε σε 251 ομήρους, έφερε στο φως αυτό που ο Γιοτάμ Μαργκαλίτ, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ, χαρακτήρισε «τα πιο ευαίσθητα σημεία και τους βαθύτερους φόβους» του ισραηλινού λαού.

Κανένας ηγέτης της αντιπολίτευσης δεν μιλά πλέον για την Παλαιστίνη. Η χρήση της λέξης έχει αφεθεί στον Νετανιάχου, γνωστό ως Μπίμπι, που έχει ανάμεσα στα συνθήματά του το «Η Δεξιά ή η Παλαιστίνη!». Στα 19 χρόνια συνολικά που βρίσκεται στην εξουσία, ο φόβος ήταν πάντα το συναίσθημα που χειριζόταν με τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα.

Έτσι και ο Ρόθμαν και ο Σεγκαλόβιτς πιστεύουν ότι έχουν ηθικό καθήκον να τηρούν πεποιθήσεις εντελώς αντίθετες μεταξύ τους. Το όραμα που θα επικρατήσει μπορεί να καθορίσει τη φύση του εβραϊκού κράτους για τα επόμενα χρόνια.

«Βρισκόμαστε στην αποφασιστική μάχη», δήλωσε ο Γιουβάλ Σάνι, καθηγητής διεθνούς δικαίου στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. «Αν, μετά από μια καταστροφή που ακολουθεί την άλλη, οι φιλελεύθεροι εξακολουθούν να μην μπορούν να κερδίσουν αυτές τις εκλογές, πολλοί θα καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι το παιχνίδι τελείωσε».

Θρησκευτικός σιωνιστής εξαρχής

Ο Ρόθμαν μεγάλωσε στο Μπνέι Μπρακ, κέντρο του υπερορθόδοξου ιουδαϊσμού ανατολικά του Τελ Αβίβ. Ο πατέρας του ήταν τραπεζίτης, η μητέρα του διοικητική υπάλληλος σε πανεπιστήμιο. Ένα από τα τέσσερα παιδιά της οικογένειας, λέει ότι απλώς ακολούθησε τις πεποιθήσεις μιας ευσεβούς εβραϊκής οικογένειας ώσπου να φτάσει στις σημερινές του θέσεις. Τίποτα περισσότερο.

«Δεν υπήρξε καμία επιφοίτηση», λέει. «Δεν προήλθα από την αριστερά και μετακινήθηκα προς τα δεξιά, ούτε εγκατέλειψα μια κοσμική οικογένεια για να γίνω θρήσκος. Με τους όρους που χρησιμοποιούνται σήμερα, ήμουν θρησκευτικός σιωνιστής από την αρχή».

Οι ακραίες πεποιθήσεις του είχαν εδραιωθεί όταν, το 2005, ταξίδεψε στη νότια Λωρίδα της Γάζας και είδε τον ισραηλινό στρατό να εκκενώνει 8.600 Ισραηλινούς από 17 οικισμούς. «Όταν έφυγα, είπα στους κατοίκους του γειτονικού κιμπούτς Μπεερί τι θα συμβεί επειδή μας έδιωξαν από τη Γάζα. Και αυτό ακριβώς συνέβη», υποστηρίζει. Το κιμπούτς ήταν από τα σημεία που επλήγησαν περισσότερο στις 7 Οκτωβρίου.

Ο τρόπος του Ρόθμαν να προκαλεί με θράσος έχει αποδειχθεί πειστικός σε έναν κόσμο όπου η περιφρόνηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας έχει γίνει καθημερινότητα.

Πιστεύει ότι η αριστερά ηττήθηκε στο Ισραήλ επειδή πίστευε σε λύση δύο κρατών για την παλαιστινιακή σύγκρουση και ο κόσμος κατάλαβε ότι ήταν «χάσιμο χρόνου». Δεν βλέπει κανέναν λόγο να δώσει το Ισραήλ οτιδήποτε στους ταλαιπωρημένους κατοίκους της Γάζας, διότι «καμία άλλη χώρα που γνωρίζω δεν δίνει τρόφιμα σε ανθρώπους που τους πυροβολούν».

Εκλεγμένος στην Κνεσέτ το 2021, ο Ρόθμαν, που προεδρεύει της Επιτροπής Συντάγματος, Νόμου και Δικαιοσύνης, ηγήθηκε της κυβερνητικής προσπάθειας για ριζικές δικαστικές αναθεωρήσεις το 2023. Έγινε τόσο διαβόητος για ό,τι θεωρήθηκε ευρέως απόπειρα περιορισμού των δημοκρατικών ελέγχων και ισορροπιών, ώστε ένοπλοι φρουροί χρειάστηκε να προστατεύουν το σπίτι του.

Ο Σμοτρίχ αρνείται την ύπαρξη του παλαιστινιακού λαού και δήλωσε τον περασμένο μήνα ότι «πρέπει να κάνουμε στην Ιουδαία και τη Σαμαρία ό,τι κάναμε στη Γάζα».

Οι NYT ρωτούν τον Ρόθμαν αν συμμερίζεται την άποψη. «Ναι, συμφωνώ με αυτό, ποιο είναι το πρόβλημα;», απαντά. Ο Σμοτρίχ, ισχυρίζεται, εννοούσε απλώς ότι, στην αντιμετώπιση των Παλαιστινίων, είναι απαραίτητο να «καταστρέψουμε την υποδομή της τρομοκρατίας, να αφαιρέσουμε τα όπλα και, στη συνέχεια, να σκοτώσουμε όλους τους τρομοκράτες».

Ο γενικευμένος χαρακτηρισμός όλων των Παλαιστινίων, είτε στη Γάζα είτε στη Δυτική Όχθη, ως πιθανών «τρομοκρατών», και η χρήση του ευφημισμού «εξουδετέρωση» για τη δολοφονία τους από τους Ισραηλινούς, έχει γίνει συνηθισμένο ιδεολογικό όπλο της δεξιάς.

Του Ρόθμαν φαίνεται αδιανόητο ότι μια επανάληψη της κατάστασης της Γάζας στη Δυτική Όχθη θα μπορούσε να προβληματίσει οποιονδήποτε. «Η Ιουδαία και η Σαμαρία πρέπει να αποτελούν μέρος του κράτους του Ισραήλ και εκεί πρέπει να ισχύει ο ισραηλινός νόμος», λέει.

Θα έχουν τότε δικαίωμα ψήφου οι Παλαιστίνιοι εκεί; «Όχι». Γιατί; «Επειδή πάνω από το 80% εξ αυτών υποστήριξε την 7η Οκτωβρίου», απαντά ο Ρόθμαν.

Γκρεμίζοντας τα τείχη Αράβων και Εβραίων

Νέα πρόσωπα σπανίζουν σε αυτές τις εκλογές, όπως και νέες ιδέες. Η προεκλογική εκστρατεία σχεδόν δεν επικεντρώνεται στην πολιτική, στην ουσία ή ακόμη και στην καταστροφική διεξαγωγή του πολέμου στη Γάζα από το Ισραήλ, που έχει στοιχίσει τη ζωή σε περισσότερους από 74.000 Παλαιστινίους, σύμφωνα με αξιωματούχους του Υπουργείου Υγείας της Γάζας.

Το διακύβευμα είναι η επιβίωση ή η απομάκρυνση του Νετανιάχου, ως μέσο για να αλλάξει πορεία η χώρα. Η πιο ισχυρή παρουσία σε αυτό το κίνημα είναι ο Γκάντι Άιζενκοτ, κεντρώος πρώην αρχηγός του ισραηλινού στρατού (IDF) και ο απόλυτος «αντι-Μπίμπι»: ταπεινός, ειλικρινής, διακριτικός, χωρίς χαρισματικότητα, άνδρας του οποίου ο γιος σκοτώθηκε πολεμώντας στη Γάζα, «ενώ ο γιος τού Μπίμπι έγραφε στο Twitter από το Μαϊάμι», όπως το έθεσε ο Γκέρσομ Γκορένμπεργκ, Ισραηλινός συγγραφέας.

Αν όμως υπήρξε ένας και μοναδικός τολμηρός πολιτικός νεοφερμένος, αυτός ήταν ο Σεγκαλόβιτς, που έφτασε στον βαθμό του υποστράτηγου ύστερα από 28 χρόνια υπηρεσίας ως αστυνομικός. Η απόφασή του να κατέβει με το αραβικό κόμμα Raam οφείλεται, όπως λέει, στην πεποίθηση ότι αυτές οι εκλογές είναι η τελευταία ευκαιρία να διασωθούν οι αρχές αυτές από τις καταστροφικές επιπτώσεις των πολέμων και της διακυβέρνησης Νετανιάχου.

Για τη δεξιά, η κίνησή του είναι καθαρή πρόκληση. Ηγέτης του Raam είναι ο Μανσούρ Αμπάς, τον οποίο οι σύμμαχοι του Νετανιάχου κατηγορούν συστηματικά ως υποστηρικτή της τρομοκρατίας.

«Ήθελα να σπάσω τα πολιτικά τείχη μεταξύ Αράβων και Εβραίων», τονίζει ο Σεγκαλόβιτς. «Με έχουν αποκαλέσει Μωάμεθ Σεγκαλόβιτς, υποστηρικτή της Χαμάς, έχω δεχτεί προσβολές από παντού, αλλά δεν έχει σημασία».

Ποιο Ισραήλ διεκδικείται

Η αντίδραση της δεξιάς κατά της φιλελεύθερης δημοκρατίας έχει πάρει ευρεία έκταση και σαρώνει την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στο Ισραήλ, η στροφή προς τα δεξιά έχει επιδεινωθεί από τον πόλεμο, την ανασφάλεια και μορφές θρησκευτικο-σιωνιστικών πεποιθήσεων που επικαλούνται τον Θεό για να δικαιολογήσουν βίαιες καταπατήσεις γης.

Αυτό είναι το ιδεολογικό πλαίσιο των εκλογών. Ο Νετανιάχου, που φαινόταν καταδικασμένος μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, ανέκαμψε χάρη στις δολοφονίες των ηγετών της Χαμάς, της Χεζμπολάχ και του Ιράν, καθώς τάχθηκε στο πλευρό της παγκόσμιας ακροδεξιάς, στο όνομα αυτού που ο ίδιος αποκαλεί «πολιτισμική συμμαχία κατά του Ισλάμ».

Οι ατελέσφορες όμως στρατιωτικές επιχειρήσεις του στη Γάζα, στον Λίβανο και στη Συρία έχουν φέρει το Ισραήλ στα όριά του. Οι έφεδροι καλούνται να υπηρετήσουν 200 ή και περισσότερες ημέρες τον χρόνο, κάτι που δεν είχε ξαναγίνει. Μαίνεται η συζήτηση για το αν οι υπερορθόδοξοι Εβραίοι άνδρες πρέπει να εξακολουθήσουν να εξαιρούνται από τη στρατολόγηση.

Καμία ευφορία δεν υπάρχει για την περιφερειακή κυριαρχία των IDF. Αναβρασμός επικρατεί στη Δυτική Όχθη. Το κλίμα είναι άγχος και εξάντληση.

«Φυσικά, το Ισραήλ πρέπει να ανησυχεί πολύ για τους νεκρούς στη Γάζα», είπε ο Γκορένμπεργκ. «Αλλά είναι πιο εύκολο να νιώθεις καθολική ανησυχία όταν ο γιος, η κόρη ή ο πατέρας σου δεν βρίσκονται στη μάχη ή δεν έχουν χάσει τη ζωή τους». Έτσι το Ισραήλ διεξάγει εκλογές στις οποίες δεν συζητά τα ζητήματα για τα οποία ο υπόλοιπος κόσμος πιστεύει ότι θα έπρεπε να αγωνιά.

«Είναι η αποστολή της ζωής μου, της εποχής μας», επισημαίνει ο Σαούλ Μερίδορ, υποψήφιος του κόμματος «Γιάσαρ» του Άιζενκοτ. «Αυτή η ελπίδα για ένα καλύτερο Ισραήλ, ένα δίκαιο Ισραήλ, ένα δημοκρατικό και φιλελεύθερο Ισραήλ, να το ξανακερδίσουμε με κάποιον τρόπο».

Για τον Ρόθμαν, το Ισραήλ έχει ήδη αλλάξει ανεπιστρεπτί. Αυτό που κινητοποιεί τη δεξιά, λέει, είναι η σύνδεσή της με τον Ιουδαϊσμό, και «όλο και περισσότεροι άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονται ως Εβραίοι περισσότερο παρά ως Ισραηλινοί». Έτσι ο φυλετισμός μπορεί να υπονομεύσει την εθνική ταυτότητα.

Ο Σεγκαλόβιτς, όμως, εξακολουθεί να πιστεύει στην πολυπολιτισμική χώρα του. «Ο Νετανιάχου νοιάζεται μόνο για ένα μέρος του λαού. Αλλά το Ισραήλ», λέει, «είναι πολύ ισχυρότερο από οποιονδήποτε ηγέτη».