Μετά το 2028 η Ελλάδα στις χώρες με τη μεγαλύτερη πίεση από τις αμυντικές δαπάνες

Η σύγκρουση στην Ουκρανία, η άνοδος της ρωσοφοβίας και η αβεβαιότητα γύρω από τις αμερικανικές δεσμεύσεις για την άμυνα της Ευρώπης έχουν δυναμώσει την πίεση ώστε να αυξηθούν οι στρατιωτικές δαπάνες. Η στροφή των Ευρωπαίων, όμως, έχει κόστος. Οι πολίτες, που ήδη έχουν βγει στους δρόμους, ενδέχεται να το νιώσουν εντονότερα μετά το 2028.

Στις 27 χώρες της ΕΕ οι αμυντικές δαπάνες ανέβηκαν κατά μέσο όρο από 1,3% του ΑΕΠ το 2021 σε 1,5% το 2024. Οι αυξήσεις ήταν ιδιαίτερα μεγάλες σε κράτη που βρίσκονται γεωγραφικά κοντά στη Ρωσία. Η Εσθονία πέρασε από 2,0% σε 3,7% του ΑΕΠ και η Πολωνία από 1,6% σε 2,9%.

Οι αυξήσεις, πάντως, περιορίστηκαν σε σχετικά μικρή ομάδα χωρών της Ένωσης. Την περίοδο 2021-2024 οι αμυντικές δαπάνες έμειναν σε γενικές γραμμές αμετάβλητες σε Σλοβακία, Πορτογαλία και Ισπανία. Μειώθηκαν, αντίθετα, σε Ελλάδα, Βουλγαρία και Ιταλία. Νέα άνοδος αναμένεται το διάστημα 2025-2028.

Για να επενδύσουν οι χώρες στην άμυνα χωρίς να αποκλίνουν από τη δημοσιονομική τροχιά που έχει συμφωνηθεί μαζί τους, η Κομισιόν έθεσε σε εφαρμογή μέτρα. Σημαντικότερο είναι η εθνική ρήτρα διαφυγής (NEC).

Η ρήτρα επιτρέπει ετήσια απόκλιση για πρόσθετες αμυντικές δαπάνες ίση με 1,5% του ΑΕΠ, σε σχέση με το επίπεδο του έτους αναφοράς 2021 και, για ορισμένες χώρες, του 2024. Ισχύει για την περίοδο 2025-2028.

Ακόμη κι αν η εξόφληση μετατεθεί, επιλέξιμες παραμένουν οι συμβάσεις αγοράς αμυντικού εξοπλισμού που κλείνονται μέσα σε αυτή την περίοδο.

Έως τον Οκτώβριο του 2026, 18 κράτη μέλη είχαν θέσει σε εφαρμογή την εθνική ρήτρα διαφυγής: η Αυστρία, το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Τσεχία, η Δανία, η Εσθονία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Σλοβακία, η Σλοβενία και η Ισπανία.

Από τον Ιούνιο του 2026 η ευελιξία της ρήτρας μπορεί να καλύπτει και ορισμένα μέτρα που μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Για τα μέτρα αυτά τίθεται όριο 0,3% του ΑΕΠ τον χρόνο και 0,6% αθροιστικά την περίοδο 2026-2028.

Στην πράξη, ο δημοσιονομικός αυτός χώρος δεν αίρει τις πιέσεις εξυγίανσης που φέρνει η άνοδος των αμυντικών δαπανών. Τις μεταθέτει απλώς αργότερα.

Μελέτη του Ινστιτούτου Διεθνών Οικονομικών Σπουδών της Βιέννης εκτιμά ότι, μόλις λήξει η ευελιξία μετά το 2028, τα κράτη μέλη θα δεχθούν αυξανόμενες πιέσεις για δημοσιονομικές προσαρμογές, ώστε να τηρήσουν τους κανόνες της ΕΕ. Οι μεγαλύτερες απαιτήσεις εξυγίανσης συγκεντρώνονται στις χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος και μεγάλα ελλείμματα.

Μεσοπρόθεσμα, για να διατηρηθούν υψηλότερες αμυντικές δαπάνες και να τηρείται ταυτόχρονα το δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ, θα χρειαστούν είτε περισσότεροι φόροι είτε λιγότερες δαπάνες εκτός άμυνας, είτε συνδυασμός των δύο. Από εκεί προκύπτουν μελλοντικά διλήμματα για το μοίρασμα των πόρων ανάμεσα στην άμυνα και σε άλλες προτεραιότητες, όπως οι επενδύσεις για την κλιματική και την ψηφιακή μετάβαση, καθώς και οι κοινωνικές δαπάνες.

Υπάρχουν ήδη ενδείξεις ότι κράτη μέλη με υψηλό δημόσιο χρέος είτε δεν ενεργοποίησαν καθόλου την εθνική ρήτρα διαφυγής, όπως η Ιταλία, είτε κάνουν μόνο περιορισμένη χρήση της ευελιξίας για τις αμυντικές δαπάνες, όπως η Πορτογαλία.

Μια εύλογη εξήγηση δίνει ο οικονομολόγος Φίλιπ Χαϊμπέργκερ, ένας από τους συντάκτες της έκθεσης. Οι χώρες αυτές υπολογίζουν ότι κάθε επιπλέον δανεισμός στη διάρκεια της εξαίρεσης θα αποδυναμώσει τη δημοσιονομική τους θέση και θα μεγαλώσει τις απαιτήσεις προσαρμογής όταν λήξει η ρήτρα.

Στα κράτη μέλη που έχουν ενεργοποιήσει την εθνική ρήτρα διαφυγής ενώ υπάγονται σε Διαδικασία Υπερβολικού Ελλείμματος, όπως η Αυστρία, οι υψηλότερες αμυντικές δαπάνες ενδέχεται να καθυστερήσουν την έξοδο από τη διαδικασία. Οι πρόσθετες δαπάνες συνεχίζουν να προσμετρώνται στο συνολικό δημοσιονομικό έλλειμμα και μπορεί να παρατείνουν τον χρόνο που χρειάζεται για να πέσει κάτω από το όριο του 3% του ΑΕΠ.

Η έκθεση αναφέρει ότι η ανάλυση βιωσιμότητας του χρέους (DSA) απαιτεί εύλογα πτωτική πορεία του χρέους. Σε χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος, όπως η Ελλάδα και η Ισπανία, αυτό αφήνει στενότερα περιθώρια για τόσο παρατεταμένη άνοδο του λόγου δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ.

Γι' αυτό η επιμήκυνση της περιόδου προσαρμογής αλλάζει ελάχιστα το διαρθρωτικό πρωτογενές ισοζύγιο (ΔΠΙ) που απαιτείται στο τέλος της. Τα επιπλέον έτη ρίχνουν κυρίως τον ετήσιο ρυθμό με τον οποίο πρέπει να επιτευχθεί η απαιτούμενη δημοσιονομική θέση. Την ίδια τη θέση δεν την μεταβάλλουν ουσιαστικά.

Οι επιστήμονες που εκπόνησαν τη μελέτη για λογαριασμό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έδειξαν ότι, όταν οι υψηλότερες στρατιωτικές δαπάνες δεν τονώνουν μακροπρόθεσμα το ΑΕΠ αλλά ανεβάζουν το κόστος δανεισμού του Δημοσίου, μπορούν να επιδεινώσουν αισθητά τη δυναμική του δημόσιου χρέους. Το φαινόμενο είναι εντονότερο στις χώρες με υψηλό χρέος.

Η Ελλάδα έχει περιορισμένη αμυντική βιομηχανική παραγωγή και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα οπλικά συστήματα. Έτσι, σημαντικό μέρος των εξοπλιστικών δαπανών καταλήγει σε ξένους προμηθευτές και τα άμεσα οφέλη για την εγχώρια παραγωγή και το ελληνικό ΑΕΠ μένουν περιορισμένα.

Ο Φίλιπ Χαϊμπέργκερ σημειώνει ότι οι πιέσεις προσαρμογής μπορεί να πέσουν ιδιαίτερα στις δαπάνες κοινωνικής προστασίας, που αναλογούν σε περίπου 40% των συνολικών κρατικών δαπανών στην ΕΕ.

Η χρηματοδότηση υψηλότερων αμυντικών δαπανών με μεγάλες περικοπές δεν θα περιορίσει μόνο την οικονομική δραστηριότητα. Θα αποδειχθεί και πολιτικά αμφιλεγόμενη, αυξάνοντας τον κίνδυνο πολιτικής αστάθειας.

Η πρόσφατη διεύρυνση της εθνικής ρήτρας διαφυγής σε μέτρα που μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα ανοίγει χώρο για στήριξη επενδύσεων στην ενεργειακή ασφάλεια. Οι πράσινες δημόσιες επενδύσεις θα μπορούσαν να έχουν συγκριτικά ισχυρές θετικές επιδράσεις στην ανάπτυξη και να ανεβάσουν την παραγωγικότητα. Με μικρότερη εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, θα μπορούσαν επίσης να περιορίσουν την έκθεση σε μελλοντικές πληθωριστικές πιέσεις από απότομες μεταβολές των τιμών τους.

Ιστορικά, οι περίοδοι επανεξοπλισμού χρηματοδοτήθηκαν συχνά με συνδυασμό υψηλότερης φορολογίας και αυξημένων δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Τα φορολογικά έσοδα και οι φορολογικοί συντελεστές παρέμεναν συχνά υψηλά για πολλά χρόνια.

Αυτό δείχνει ότι, αν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιδιώξουν να εντάξουν στους προϋπολογισμούς διαρθρωτικά υψηλότερες αμυντικές δαπάνες και ταυτόχρονα να διατηρήσουν άλλες σημαντικές προτεραιότητες, όπως η εκπαίδευση, η υγεία, η δράση για το κλίμα και η κοινωνική προστασία, οι διαρκείς αυξήσεις φόρων είναι πιθανό να αποτελέσουν μέρος της δημοσιονομικής τους αντίδρασης.

Ο Χαϊμπέργκερ καταλήγει ότι οι αρνητικές οικονομικές επιπτώσεις μπορούν να περιοριστούν αν οι οικονομικά ευκατάστατες ομάδες αναλάβουν μεγαλύτερο μερίδιο της πρόσθετης φορολογικής επιβάρυνσης.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow