Ανάλυση της ΕΚΤ: Η χαμένη δεκαετία άφησε μόνιμο χάσμα πλούτου στην Ελλάδα

Έχουν περάσει πάνω από δέκα χρόνια από την κορύφωση της ευρωπαϊκής κρίσης δημόσιου χρέους. Δείκτες ανάπτυξης και διεθνείς οίκοι αξιολόγησης επαναλαμβάνουν συχνά ότι η Ελλάδα έχει αφήσει πίσω της εκείνη την περίοδο.

Στην υπόλοιπη ευρωζώνη η ανισότητα έχει επιστρέψει στα επίπεδα πριν από την κρίση. Η ελληνική μεσαία τάξη και οι νεότερες γενιές, αντίθετα, εξακολουθούν να βρίσκονται εγκλωβισμένες στις συνέπειες της «χαμένης δεκαετίας» των μνημονίων.

Πρόσφατη ανάλυση οικονομολόγων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), με αποκαλυπτικό χαρακτήρα, αναδεικνύει μια πραγματικότητα λιγότερο εμφανή, που όμως έχει ριζώσει βαθιά. Η οικονομική ανάκαμψη δεν έκλεισε τις πληγές στην κατανομή του πλούτου. Για χώρες όπως η Ελλάδα, η «χαμένη δεκαετία» άφησε μόνιμο δομικό αποτύπωμα και παγίωσε ένα χάσμα που επιμένει και δεν υποχωρεί.

Τη μελέτη υπογράφουν οι Danilo Bianco, Jiri Slacalek και Oreste Tristani. Δημοσιεύτηκε στο επίσημο ιστολόγιο της ΕΚΤ και στηρίζεται στα εκτεταμένα δεδομένα της έρευνας Household Finance and Consumption Survey (HFCS). Εξετάζει την πορεία του καθαρού πλούτου των ευρωπαϊκών νοικοκυριών από το ξέσπασμα της κρίσης, την περίοδο 2010-2013, έως την εποχή της πανδημίας και του πρόσφατου πληθωριστικού κύματος.

Το κεντρικό εύρημα λειτουργεί ως προειδοποίηση για την κοινωνική συνοχή της ευρωζώνης. Στον πυρήνα του ευρώ, η ανισότητα πλούτου που είχε εκτιναχθεί στα χρόνια της ύφεσης έχει υποχωρήσει και βρίσκεται ξανά κοντά στα επίπεδα πριν από την κρίση. Στον ευρωπαϊκό Νότο, και στην Ελλάδα ειδικότερα, το χάσμα μένει ανοιχτό.

Χρέος και γεωγραφία της ανισότητας στην ευρωζώνη

Το μέγεθος της απόκλισης φαίνεται στη διαφορετική πορεία των οικονομιών του ευρώ. Στις χώρες που δεν βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης χρέους, η άνοδος των τιμών σε ακίνητα και χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία, την περίοδο των μηδενικών επιτοκίων, ενίσχυσε τη μεσαία τάξη και αντιστάθμισε τις αρχικές απώλειες.

Στην άλλη πλευρά βρίσκονται οι χώρες που πέρασαν από μνημόνια και δημοσιονομική προσαρμογή: Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία, Κύπρος και Ιρλανδία. Εκεί η ανισότητα πλούτου αυξήθηκε απότομα μέσα στη δεκαετία του 2010 και έμεινε έκτοτε σε υψηλά επίπεδα.

Η Ελλάδα προσφέρει την καθαρότερη εικόνα αυτής της ασυμμετρίας. Το διαθέσιμο εισόδημα κατέρρευσε, η ανεργία εκτινάχθηκε και η φορολογία της ακίνητης περιουσίας αυξήθηκε διαδοχικά, με τη θέσπιση του ΕΝΦΙΑ να αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση. Χιλιάδες νοικοκυριά χαμηλών και μεσαίων στρωμάτων αναγκάστηκαν να ρευστοποιήσουν τις αποταμιεύσεις τους ή έφτασαν σε σημείο να μην μπορούν να εξυπηρετήσουν τα δάνειά τους.

Το παράδοξο της ιδιοκατοίκησης στην Ελλάδα

Η σύνθεση του πλούτου των ελληνικών νοικοκυριών εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί το πλήγμα αποδείχθηκε τόσο επίμονο. Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες οι αποταμιεύσεις κατευθύνονται σε μετοχές, αμοιβαία κεφάλαια και συνταξιοδοτικά προγράμματα. Στην Ελλάδα, το κύριο μέσο αποταμίευσης και ο βασικός φορέας κληρονομικού πλούτου ήταν, κατά παράδοση, η ακίνητη περιουσία.

Στα χρόνια της κρίσης χρέους, οι τιμές των κατοικιών στην Ελλάδα υποχώρησαν σωρευτικά πάνω από 40%. Η πτώση έπληξε δυσανάλογα τη μεσαία τάξη, καθώς το μεγαλύτερο μέρος του καθαρού της πλούτου βρισκόταν στην πρώτη κατοικία. Τα νοικοκυριά στην κορυφή της εισοδηματικής πυραμίδας διέθεταν μεγαλύτερη ρευστότητα και διεθνή χαρτοφυλάκια. Είχαν και την οικονομική δυνατότητα όχι μόνο να κρατήσουν τα περιουσιακά τους στοιχεία, αλλά και να αγοράσουν ακίνητα σε ιδιαίτερα χαμηλές τιμές.

Η αγορά ακινήτων άρχισε να συνέρχεται τα τελευταία χρόνια, με ώθηση από τον τουρισμό, τις βραχυχρόνιες μισθώσεις και τα προγράμματα προσέλκυσης ξένων κεφαλαίων. Μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας, όμως, είχε ήδη μείνει εκτός. Τα ποσοστά ιδιοκατοίκησης σημείωσαν ιστορική υποχώρηση, ιδίως στις νεότερες γενιές, και εμφανίστηκε νέος κοινωνικός διαχωρισμός. Από τη μία βρίσκονται όσοι κατέχουν ακίνητα και εισπράττουν ενοίκια που αυξάνονται. Από την άλλη, όσοι βλέπουν ολοένα μεγαλύτερο μερίδιο του μισθού τους να χάνεται στο κόστος στέγασης, χωρίς δυνατότητα αποταμίευσης.

Πανδημία, πληθωρισμός και κατανομή του πλούτου

Η ανάλυση της ΕΚΤ εξετάζει και ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς λειτούργησαν οι δύο μεγάλες κρίσεις που ακολούθησαν διαδοχικά, η πανδημία του 2020 και το πληθωριστικό κύμα της περιόδου 2021-2023.

Στην πανδημία, γενναίες δημοσιονομικές παρεμβάσεις και επιδόματα στήριξης λειτούργησαν ως δίχτυ ασφαλείας. Αποτράπηκε νέα κατάρρευση των εισοδημάτων και η ανισότητα πλούτου κρατήθηκε σχετικά σταθερή.

Στο πληθωριστικό σοκ, η επίδραση στην κατανομή του πλούτου ήταν σύνθετη και, εκ πρώτης όψεως, έμοιαζε εξισορροπητική. Η άνοδος των τιμών απομείωσε την πραγματική αξία των μετρητών και των ομολόγων, πλήττοντας όσους διέθεταν ρευστά διαθέσιμα. Ταυτόχρονα, περιόρισε την πραγματική αξία των χρεών και, σε θεωρητικό επίπεδο, ανακούφισε τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά.

Στην ελληνική πραγματικότητα, αυτή η θεωρητική εξισορρόπηση αποδείχθηκε περιορισμένη. Για τα νοικοκυριά του κατώτερου 50% της κατανομής, που έχουν ελάχιστο ή και αρνητικό καθαρό πλούτο, ο πληθωρισμός σε τρόφιμα και ενέργεια λειτούργησε ως άτυπος και σκληρός φόρος στην κατανάλωση. Εξαφανίστηκε έτσι κάθε περιθώριο δημιουργίας περιουσίας. Παράλληλα, η ραγδαία άνοδος των επιτοκίων από την ΕΚΤ, προκειμένου να τιθασευτεί ο πληθωρισμός, αύξησε το κόστος εξυπηρέτησης των δανείων κυμαινόμενου επιτοκίου και πίεσε ξανά τους δανειολήπτες.

Η πρόκληση της επόμενης ημέρας

Τα ευρήματα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας υπενθυμίζουν, με τον πιο επίσημο τρόπο, ότι οι οικονομικές κρίσεις δεν είναι ουδέτερα γεγονότα που απλώς παρέρχονται μόλις επιστρέψουν θετικοί ρυθμοί ανάπτυξης. Στην Ελλάδα, η κρίση χρέους αναδιάταξε βίαια τον κοινωνικό χάρτη. Πλούτος και ευκαιρίες μετακινήθηκαν προς τα πάνω, ενώ η μεσαία τάξη και οι νέοι βρέθηκαν απέναντι σε δομικό έλλειμμα κεφαλαίου.

Η πρόκληση για την οικονομική πολιτική δεν περιορίζεται πλέον στη διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας ή στην προσέλκυση επενδύσεων. Το διακύβευμα είναι αν η ανάπτυξη μπορεί να αποκτήσει συμπεριληπτικά χαρακτηριστικά, μέσω στήριξης της πρόσβασης στη στέγη, ενίσχυσης των πραγματικών μισθών και μηχανισμών που θα επιτρέψουν στα ελληνικά νοικοκυριά να ξαναχτίσουν αποταμιευτικά αποθέματα. Διαφορετικά, τα τραύματα του χρέους θα συνεχίσουν να ορίζουν ποιος ευημερεί και ποιος απλώς επιβιώνει στην Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow