ΚΡΙΣΗ ΧΡΕΟΥΣ ΚΑΙ ΑÎΤΑΠΟΚΡΙΤΕΣ: Η ΟΜΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑΣ ΔΙΕΘÎΟΥΣ ΑΠΟΤΥΧΙΑΣ ΤΩΠΜΜΕ
Της Ηλιάνας ΓιαννοÏλη
Σε πεÏιόδους οικονομικής και κοινωνικής αναταÏαχής συνηθίζεται να αναζητοÏνται οι θÏτες και τα θÏματα, οι Îνοχοι και οι αθώοι, οι φαÏλοι και οι ενάÏετοι. Αυτή θα μποÏοÏσε να είναι μια απλουστευμÎνη, Ïομαντική, ίσως, «αφήγηση» της οικονομικής κÏίσης που βιώνουμε. Ένα όμως εÏώτημα που συχνά πεÏνά απαÏατήÏητο είναι το ποιος υπήÏξε ο Ïόλος του «αφηγητή» στη δημοσιογÏαφική κάλυψη μιας κÏίσης που ξεκίνησε ως αμιγώς ελληνική, αλλά στην ποÏεία διαφάνηκε ότι υπήÏξε καθ’ όλα ευÏωπαϊκή. Αλλιώς ειπωμÎνο, οι δημοσιογÏάφοι και ιδίως το σώμα των ανταποκÏιτών που ζει και εÏγάζεται στις Î’ÏυξÎλλες, καλÏπτοντας την ΕΕ και τους θεσμοÏÏ‚, τι Ïόλο Îπαιξε στην εμπÎδωση του κυÏίαÏχου αφηγήματος για την ελληνική κÏίση;
ΚατόÏθωσε να επιτελÎσει το δημοσιογÏαφικό του καθήκον, ενημεÏώνοντας ÎγκαιÏα την κοινή γνώμη για την Îλευση της μεγάλης «καταιγίδας» ή για άλλη μια φοÏά η δημοσιογÏαφία αÏκÎστηκε στο «αναμάσημα» δηλώσεων πολιτικών αξιωματοÏχων και στην «πώληση» all time classic θεωÏιών συνομωσίας;
Î Ïιν όμως ασχοληθοÏμε με τον Ïόλο που διαδÏαμάτισαν οι ανταποκÏιτÎÏ‚ στις Î’ÏυξÎλλες στην κάλυψη της οικονομικής κÏίσης, θα ήταν σκόπιμο να δοÏμε κάποια χαÏακτηÏιστικά γνωÏίσματα αυτής της ιδιαίτεÏης κατηγοÏίας ανταποκÏιτών. ΣÏμφωνα με την Lecheler (2013) «οι ανταποκÏιτÎÏ‚ στις Î’ÏυξÎλλες δεν αποτελοÏν τον “παÏαδοσιακό†τÏπο ανταποκÏιτή, υπό την Îννοια ότι δεν καλÏπτουν διεθνή θÎματα, αλλά εθνικά θÎματα από μια διεθνή τοποθεσία». ΠαÏάλληλα, Ï€Ïόκειται για Îνα σώμα ανταποκÏιτών με διαφοÏετική μεταχείÏιση από τους ευÏωπαϊκοÏÏ‚ θεσμοÏÏ‚, ανάλογα με τη χώÏα Ï€ÏοÎλευσης των δημοσιογÏάφων και την απήχηση του μÎσου για το οποίο εÏγάζονται (2013b, σ.34-35).
Την ίδια στιγμή, οι ευÏωπαϊκοί θεσμοί και ιδίως η ΕυÏωπαϊκή ΕπιτÏοπή επιχειÏοÏν με Îναν καταιγισμό Δελτίων ΤÏπου και Îτοιμων για δημοσίευση video να καλλιεÏγήσουν την εικόνα μιας ανοιχτής και διαφανοÏÏ‚ πληÏοφόÏησης (Martins et al., 2011), ενώ στην ουσία αποβλÎπουν στο να επιβάλλουν την ατζÎντα τους, μη αφήνοντας πεÏιθώÏιο για κÏιτικό αναστοχασμό από τους δημοσιογÏάφους. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την αυξημÎνη πίεση για στιγμιαίες ειδήσεις που Ï€Ïοκαλείται από τον ανταγωνισμό του Î¼Î¹Î½Ï„Î¹Î±ÎºÎ¿Ï Ï€ÎµÏιβάλλοντος οδηγεί στην αναπαÏαγωγή ειδήσεων που καλÏπτουν επιφανειακά τα ευÏωπαϊκά ζητήματα, χωÏίς να επεξηγοÏν το παÏασκήνιο, τα συγκÏουόμενα συμφÎÏοντα και τη σÏνθετη δυναμική της ευÏωπαϊκής διαδικασίας λήψης αποφάσεων[1].
Όπως χαÏακτηÏιστικά παÏατηÏεί σε άÏθÏο του ο ΣμυÏναίος (2015) οι ανταποκÏιτÎÏ‚ στις Î’ÏυξÎλλες υιοθετοÏν κοινά Ï€Ïότυπα αντίληψης και κοινÎÏ‚ εÏμηνείες των γεγονότων με τους διοικητικοÏÏ‚ και τους πολιτικοÏÏ‚ παÏάγοντες της ΕΕ. Αυτή η εγγÏτητα, συνεχίζει ο ίδιος, η οποία μποÏεί να χαÏακτηÏιστεί ιδεολογική ενισχÏει την στενή σχÎση που αναπτÏσσεται Î¼ÎµÏ„Î±Î¾Ï Ï„Ï‰Î½ δημοσιογÏάφων και των πηγών τους διευκολÏνοντας με τον Ï„Ïόπο αυτό τη χειÏαγώγηση των Ï€Ïώτων. Στην ίδια ανησυχητική διαπίστωση καταλήγει σε άÏθÏο της και η Cristina Romero (2009), σημειώνοντας ότι οι πηγÎÏ‚ αποτελοÏν μια τεÏάστια Ï€Ïόκληση για τους ανταποκÏιτÎÏ‚, καθώς πολλÎÏ‚ φοÏÎÏ‚ οι δημοσιογÏάφοι εμφανίζονται «συγκαταβατικοί» ως Ï€Ïος τις απόψεις των πηγών τους.
Τα ευÏωπαϊκά θεσμικά ÏŒÏγανα κατά την πεÏίοδο της κÏίσης φάνηκε να διαÏÏÎουν εμπιστευτικÎÏ‚ πληÏοφοÏίες σε Îνα μικÏÏŒ κÏκλο Îμπιστων δημοσιογÏάφων στις Î’ÏυξÎλλες, οι οποίοι μεταφÎÏοντας αυτÎÏ‚ τις διαÏÏοÎÏ‚ ως αποκλειστικÎÏ‚ ειδήσεις κατόÏθωσαν να επιβάλλουν την ατζÎντα που επιθυμοÏσαν στο σÏνολο των διεθνών μÎσων και από εκεί μÎσω της αναπαÏαγωγής τους από τα εθνικά ΜΜΕ να επηÏεάσουν ακόμα και την εγχώÏια πολιτική σκηνή, όπως ακÏιβώς και στην πεÏίπτωση της Ελλάδας (ΣμυÏναίος, 2015). Μάλιστα είναι χαÏακτηÏιστικό ότι οι Financial Times αναδεικνÏονται από τους ίδιους τους ανταποκÏιτÎÏ‚ στις Î’ÏυξÎλλες ως το χαÏακτηÏιστικό παÏάδειγμα ευνοϊκής μεταχείÏισης από την Ε.ΕπιτÏοπή με κάποιους μάλιστα να λÎνε χαÏακτηÏιστικά «ότι οι υπολογιστÎÏ‚ των FT είναι απευθείας συνδεμÎνοι με τα γÏαφεία της ΕπιτÏοπής» (Lecheler, 2013 b, σ.35).
Την ίδια στιγμή, Έλληνες δημοσιογÏάφοι στις Î’ÏυξÎλλες ασκοÏσαν κÏιτική στην ελληνική κυβÎÏνηση ότι κατά τη διάÏκεια της διαπÏαγμάτευσης με τους δανειστÎÏ‚ για το Ï€ÏόγÏαμμα δημοσιονομικής Ï€ÏοσαÏμογής την πεÏίοδο 2013-2014 Ï€ÏοσπαθοÏσε με αθÎμιτα μÎσα να σταματήσει τη Ïοή των πληÏοφοÏιών Ï€Ïος την Ελλάδα, καθώς συχνά οι ειδήσεις από τις Î’ÏυξÎλλες ÎÏχονταν σε αντίθεση με το “success story†που Ï€ÏοωθοÏσε το εγχώÏιο μιντιακό σÏστημα[2].
Η Marconi (2011) καταγÏάφοντας τις απόψεις των ίδιων των ανταποκÏιτών για τον Ï„Ïόπο που κάλυψαν την κÏίση χÏÎους στην Ελλάδα αποδεικνÏει πεÏίτÏανα ότι Ï€Ïόκειται για μια τεÏάστια αποτυχία των δημοσιογÏάφων. Οι ίδιοι οι ανταποκÏιτÎÏ‚ παÏαδÎχονται ότι αντιμετώπισαν την ελληνική κÏίση ως μεμονωμÎνη πεÏίπτωση, εστιάζοντας στην πεÏιπτωσιολογική ανάλυση και αδυνατώντας να δουν τις Ï€ÏαγματικÎÏ‚ Ï€Ïοεκτάσεις του ζητήματος, που Îθετε στο Ï€Ïοσκήνιο συστημικÎÏ‚ αδυναμίες της ΕυÏωζώνης και ως εκ τοÏτου απειλοÏσε την ίδια τη συνοχή της.
Όπως χαÏακτηÏιστικά αναφÎÏει η ανταποκÏίτÏια της ιταλικής οικονομικής εφημεÏίδας Sole -24 Οre
Ο ΤÏπος γνώÏισε μια από τις μεγαλÏτεÏες αποτυχίες του στη σÏγχÏονη ιστοÏία. Ο διεθνής Ï„Ïπος ήταν μοιÏασμÎνος, όπως ακÏιβώς οι οπαδοί σε Îνα στάδιο, κάνοντας διακÏίσεις ανάμεσα στους καλοÏÏ‚ λαοÏÏ‚ του ΒοÏÏά και τους κακοÏÏ‚ του Îότου, χÏησιμοποιώντας στεÏεότυπα όπως οι ΓεÏμανοί Îαζί και οι ΤεμπÎληδες Έλληνες. ΠαÏατηÏώντας το πώς οι ευÏωπαϊκÎÏ‚ εφημεÏίδες ÎγÏαφαν όταν ξÎσπασε η κÏίση στην Ελλάδα ο αναγνώστης είχε την εντÏπωση ότι ο καθÎνας Îβλεπε αυτό που ήθελε να δει στην ελληνική πεÏίπτωση: την αποτυχία των αÏιστεÏών κυβεÏνήσεων, τα σατανικά παιχνίδια κεÏδοσκοπίας των αγοÏών, την αναζωπÏÏωση μιας γεÏμανικής υπεÏδÏναμης ακόμη και τον αμεÏικανικό επεκτατισμό. ΠαÏαδόξως, η Ελλάδα από την αÏχή Îγινε το πειÏαματόζωο για την σωτηÏία της ΕυÏωζώνης, σε μια ποÏεία που Îμοιαζε με Ï€Ïοσπάθεια κατασκευής μιας αυτοεκπληÏοÏμενης Ï€Ïοφητείας (Marconi, 2011, σ. 29-30).
Εξίσου διαφωτιστική είναι και η διαπίστωση του ανταποκÏιτή της γαλλικής εφημεÏίδας Le Monde, ο οποίος αναφÎÏει ότι η κÏίση άλλαξε τον Ï„Ïόπο που οι ανταποκÏιτÎÏ‚ καλÏπτουν τα ευÏωπαϊκά θÎματα. «Η ατζÎντα πλÎον υπαγοÏεÏεται από την Ï€Ïαγματικότητα και όχι από τους ευÏωπαϊκοÏÏ‚ θεσμοÏς», σημειώνει χαÏακτηÏιστικά ο ίδιος (Marconi, 2011, σ.27).
Ο Ï„Ïόπος που λειτοÏÏγησαν οι ανταποκÏιτÎÏ‚ στις Î’ÏυξÎλλες στην κάλυψη της ελληνικής κÏίσης, επιβεβαιώνει την σημαντική απουσία της εÏευνητικής δημοσιογÏαφίας και της κÏιτικής αÏθογÏαφίας στις Î’ÏυξÎλλες, αλλά και τις αδυναμίες ενός ÎµÏ€Î¹ÎºÎ¿Î¹Î½Ï‰Î½Î¹Î±ÎºÎ¿Ï ÏƒÏ…ÏƒÏ„Î®Î¼Î±Ï„Î¿Ï‚ που Îχει δομηθεί και λειτουÏγεί πάνω στους κανόνες της αγοÏάς. Στην Ï€Ïοσπάθειά τους να εξηγήσουν σÏνθετα θÎματα σε Îνα συχνά αδιάφοÏο και ομολογουμÎνως ανεπαÏκώς ενημεÏωμÎνο κοινό, οι ανταποκÏιτÎÏ‚ υιοθÎτησαν Îνα Ï€Ïωτίστως επεξηγηματικό πλαίσιο παÏουσίασης των γεγονότων. ΠαÏάλληλα, η ανάγκη για γÏήγοÏη μετάδοση ειδήσεων με το μικÏότεÏο δυνατό κόστος στεÏεί τους πόÏους για ÎÏευνα και δεν δίνει στους συντάκτες τον απαÏαίτητο χÏόνο να αποστασιοποιηθοÏν από τις πηγÎÏ‚ τους και να φιλτÏάÏουν τις πληÏοφοÏίες που διαχÎονται από επίσημους φοÏείς και ÏŒÏγανα, με αποτÎλεσμα οι ανταποκÏιτÎÏ‚ να μετατÏÎπονται σε ΓÏαφείο ΤÏπου των Î’Ïυξελλών.
Η κÏίση χÏÎους στην ΕυÏώπη επαναφÎÏει στο Ï€Ïοσκήνιο τόσο το επικοινωνιακό Îλλειμμα στην ΕυÏώπη όσο και τον Ïόλο των δημοσιογÏάφων στην κατασκευή της Ï€Ïαγματικότητας, μιας Ï€Ïαγματικότητας η οποία στην πεÏίπτωση των ανταποκÏιτών στις Î’ÏυξÎλλες εισβάλλει στην καθημεÏινότητα απομακÏυσμÎνων από το κÎντÏο λήψης αποφάσεων πολιτών, καθοÏίζοντας σε μεγάλο βαθμό την ζωή τους. Και πάνω απ’ όλα θÎτει τον Ï€Ïοβληματισμό κατά πόσο τα ΜΜΕ μποÏοÏν τελικά να λειτουÏγήσουν ως «τÎταÏτη εξουσία» σε μια σÏνθετη πολÏ-διαστÏωματική μοÏφή διακυβÎÏνησης, όπως αυτή που χαÏακτηÏίζει την ΕΕ.
Πηγή: greekmme.blogspot.com