του Γιάννη ΓεωÏγίου(*) στο ΑΠΕ
ΑνήμεÏα την Î ÏωταπÏιλιά επÎλεξε το ΙνστιτοÏτο ΠληÏοφοÏιακών Συστημάτων του ΕÏÎµÏ…Î½Î·Ï„Î¹ÎºÎ¿Ï ÎšÎντÏου “Αθηνά†να οÏγανώσει μια συζήτηση, στο πλαίσιο του Athens Science Festival, για τα fake news, τις «ψευδείς ειδήσεις», την ημÎÏα δηλαδή κατά την οποία το «αθώο ψÎμα» όχι μόνο επιτÏÎπεται αλλά και συνδÎεται, σÏμφωνα με οÏισμÎνες παÏαδόσεις, ακόμη και με την καλή Ï„Ïχη στο υπόλοιπο του χÏόνου για αυτόν που θα καταφÎÏει να ξεγελάσει τους άλλους.
Η αντιπαÏάθεση αυτή όμως, είναι που καταδεικνÏει την απόσταση που χωÏίζει το απενοχοποιημÎνο Ï€ÏωταπÏιλιάτικο ψÎμα, λαογÏÎ±Ï†Î¹ÎºÎ¿Ï Ï‡Î±ÏακτήÏα Îθιμο, με το επικίνδυνο διεθνÎÏ‚ φαινόμενο των ψευδών ειδήσεων, που ιστοÏικά Îχουν συνδεθεί με σκοτεινÎÏ‚ σελίδες της ανθÏώπινης ιστοÏίας, με κοÏυφαίο ίσως παÏάδειγμα την καλλιÎÏγεια του εδάφους και την Ï€Ïοετοιμασία του κλίματος για τους διωγμοÏÏ‚ των ΕβÏαίων.
Τα fake news συνιστοÏν Îνα σοβαÏότατο κίνδυνο νόθευσης της ενημÎÏωσης του πολίτη, επηÏεάζοντας την κÏίση του και υπονομεÏοντας ακόμη και τη λειτουÏγία της ΔημοκÏατίας.
Ενδεικτικό της βαÏιάς σκιάς που Ïίχνει πλÎον στον χώÏο της ενημÎÏωσης το Ï€Ïόβλημα των fake news είναι ότι την 24ωÏη «ασυλία» στο ψÎμα και στον ψεÏτη, που Ï€ÏοσφÎÏει η Î ÏωταπÏιλιά, αποÏÏίπτουν πλÎον οÏισμÎνα ΜΜΕ. ΣουηδικÎÏ‚ και νοÏβηγικÎÏ‚ εφημεÏίδες ανακοίνωσαν ότι σταματοÏν να δημοσιεÏουν Ï€ÏωταπÏιλιάτικα αστεία, για να μην συμβάλουν με τον Ï„Ïόπο αυτό στη διάδοση των ψευδών ειδήσεων. Όπως εξήγησαν κοÏυφαία στελÎχη τους, με την απόφαση αυτή τα θÎλουν να καταδείξουν ότι μεταδίδουν αληθινÎÏ‚ και μόνο πληÏοφοÏίες και αÏνοÏνται να ξεγελάσουν το αναγνωστικό τους κοινό ακόμη και την Î ÏωταπÏιλιά.
Στην αντίπεÏα όχθη χιλιάδες, ιστοσελίδες σε όλο τον κόσμο διαδίδουν ψÎματα ή -ακόμη χειÏότεÏα- ψÎματα ανακατεμÎνα με αλήθειες, σε σημείο που συχνά είναι αδÏνατο για τους πεÏισσότεÏους αναγνώστες να διακÏίνουν την αλήθεια από το ψÎμα, με αποτÎλεσμα οι αναγνώστες όχι μόνο να υιοθετοÏν το πεÏιεχόμενο των fake news και να επηÏεάζονται από αυτά αλλά και να τα διαδίδουν.
Τις διαστάσεις του Ï€Ïοβλήματος επισήμανε Ï€Ïόσφατα ο δημιουÏγός του World Wide Web, ο Τιμ ΜπÎÏνεÏÏ‚-Λι, ο οποίος σε ανοικτή επιστολή του για την 28η επÎτειο δημιουÏγίας του internet συμπεÏιÎλαβε τα fake news Î¼ÎµÏ„Î±Î¾Ï Ï„Ï‰Î½ Ï„Ïιών απειλών που αντιμετωπίζουν οι χÏήστες του ? οι άλλες δÏο απειλÎÏ‚ είναι η πολιτική Ï€Ïοπαγάνδα και η Ï€Ïοστασία των Ï€Ïοσωπικών δεδομÎνων.
Η ιστοÏία των fake stories είναι τόσο παλιά όσο και ο άνθÏωπος? και η ιστοÏία των fake news είναι σίγουÏα τόσο παλιά όσο και η εφεÏÏεση του ΓουτεμβÎÏγιου. Η ενημÎÏωση και η επικοινωνία γÏήγοÏα αποτÎλεσαν εÏγαλεία Ï€Ïοπαγάνδας και επηÏÎµÎ±ÏƒÎ¼Î¿Ï Ï„Î·Ï‚ κοινής γνώμης, με ολÎθÏια σε πολλÎÏ‚ πεÏιπτώσεις αποτελÎσματα. Στους παÏαδοσιακοÏÏ‚ σκοποÏÏ‚ χÏήσης των fake news για την επίτευξη πολιτικών και οικονομικών σχεδιασμών, η εποχή των digital media και των social media Ï€ÏοσÎθεσε και το άμεσο οικονομικό κÎÏδος. Η διάδοση των fake news εκτός από την Ï€Ïοπαγάνδα οδηγεί και σε Îνα ΕλντοÏάντο Î¿Î¹ÎºÎ¿Î½Î¿Î¼Î¹ÎºÎ¿Ï ÎºÎÏδους. Η επισκεψιμότητα εκτοξεÏει τα ad revenues τα οποία μεταφÏάζονται σε ανÎξοδο κÎÏδος, για κοινωνικά ασυνείδητους εκδότες και bloggers.
Η εποχή των web 2.0 με τα Ï€Ïοσωπικά ιστολόγια και τα κοινωνικά δικτÏων στην ουσία παÏÎχει την ευκαιÏία λειτουÏγίας ΜΜΕ Ï‡Î±Î¼Î·Î»Î¿Ï Îως και Î¼Î·Î´ÎµÎ½Î¹ÎºÎ¿Ï ÎºÏŒÏƒÏ„Î¿Ï…Ï‚ και δίνει τη δυνατότητα σε κάθε χÏήστη του διαδικτÏου να δημιουÏγήσει το δικό του κανάλι στα social media πολλαπλασιάζοντας Îτσι με ιλιγγιώδεις ÏυθμοÏÏ‚ την διάδοση των fake news.
Στη χÏονιά που Ï€ÎÏασε και αυτή που διανÏουμε κυÏιαÏχεί οÏιζόντια το Ï€Ïόβλημα των fake news, ως επανεμφάνιση μιας βαÏιάς ασθÎνειας -από την οποία στο παÏελθόν δεν είχαν μείνει απÏόσβλητα τα παÏαδοσιακά ΜΜΕ- η οποία όμως τώÏα με νÎα χαÏακτηÏιστικά τείνει να λάβει μοÏφή επιδημίας.
Από τη στιγμή που οι σπόÏοι της ψευδοÏÏ‚ είδησης, βγάλουν Ïίζες στην κοινωνία, μια τεÏάστια φασολιά ψÎματος υψώνεται και απλώνει τα μεγάλα πυκνά κλαδιά της ακουμπώντας στα Social media οδηγώντας τον πολίτη σε Îνα γοητευτικό κόσμο, από τον οποίο όμως η κατακÏήμνιση Ï€Ïοκαλεί την διάβÏωση της εμπιστοσÏνης στην ενημÎÏωση.
Για τους ÏυθμοÏÏ‚ ανάπτυξης του δÎντÏου του ψÎματος και την αναÏÏίχηση στα κλαδιά του οι αÏιθμοί είναι αποκαλυπτικοί.
Κατά την Ï€Ïοεκλογική πεÏίοδο στις ΗΠΑ οι 20 δημοφιλÎστεÏες ψευδείς ειδήσεις που κυκλοφόÏησαν σε σατιÏικÎÏ‚ ιστοσελίδες οι οποίες δημοσιεÏουν αληθοφανείς, αλλά ανυπόστατες ειδήσεις και σε υπεÏβολικά μεÏοληπτικά μπλογκς, συγκÎντÏωσαν 8.711.000 αντιδÏάσεις στο Facebook. Την ίδια πεÏίοδο, οι 20 δημοφιλÎστεÏες ειδήσεις που δημοσιεÏτηκαν στις μεγαλÏτεÏες ειδησεογÏαφικÎÏ‚ σελίδες συγκÎντÏωσαν πεÏίπου 1.400.000 λιγότεÏες αντιδÏάσεις στο Facebook.
Για τη δε, διάβÏωση της ενημÎÏωσης, επίσης μιλοÏν οι αÏιθμοί: σε Ï€Ïόσφατη δημοσκόπηση το 80% των ΑμεÏικανών θεωÏεί ότι τα ηλεκτÏονικά ΜΜΕ διασπείÏουν ψευδείς ειδήσεις, ενώ πάνω από το 60% πιστεÏει ότι και τα παÏαδοσιακά ΜΜΕ λειτουÏγοÏν με τον ίδιο Ï„Ïόπο. Ένας στους δÏο ΑμεÏικανοÏÏ‚ θεωÏεί ότι οι ειδησεογÏαφικÎÏ‚ ιστοσελίδες μεταδίδουν σκοπίμως ψευδείς ειδήσεις και Ï„ÎσσεÏις στους δÎκα πιστεÏουν το ίδιο κάνουν και οι παÏαδοσιακÎÏ‚ πηγÎÏ‚ ενημÎÏωσης.
Τα fake news είχαν αδιαμφισβήτητα ενεÏγό Ïόλο στις αμεÏικανικÎÏ‚ εκλογÎÏ‚ του πεÏασμÎνου Îτους ?με τη διασποÏά ψευδών ειδήσεων από άγνωστα ακόμη κÎντÏα- όπως για παÏάδειγμα ότι η ΧίλαÏÏ… Κλίντον είχε πουλήσει όπλα στον ISIS ή ότι ο Πάπας υποστήÏιξε την υποψηφιότητα ΤÏαμπ. ΣήμεÏα, σε συνδυασμό με τη ÏητοÏική μίσους απειλοÏν τις επικείμενες εκλογικÎÏ‚ αναμετÏήσεις στη ΓεÏμανία και τη Γαλλία, Ï€Ïοκαλώντας ανησυχία σε μεγάλο τμήμα του Ï€Î¿Î»Î¹Ï„Î¹ÎºÎ¿Ï ÎºÏŒÏƒÎ¼Î¿Ï….
ΑπÎναντι σε αυτή την απειλή η ΕυÏώπη Ï€Ïοσπαθεί να θωÏακιστεί. Οι γεÏμανικÎÏ‚ αÏχÎÏ‚ θÎσπισαν Ï€Ïόσφατα σχÎδιο ÎºÎ±Î½Î¿Î½Î¹ÏƒÎ¼Î¿Ï Ï€Î¿Ï… Ï€ÏοβλÎπει Ï€Ïόστιμα Îως 50 εκατομμÏÏια ευÏÏŽ στα κοινωνικά δίκτυα που θα αποτυγχάνουν να διαγÏάφουν αναÏτήσεις ÏητοÏικής μίσους ή ψευδείς ειδήσεις από τις πλατφόÏμες τους.
Στο ΠαÏίσι 37 γαλλικά , βÏετανικά και αμεÏικανικά ΜΜΕ, (Liberation, Le Monde, Les Echos, Channel Four, BBC News, Bloomberg), σε συνεÏγασία με το Γαλλικό Î ÏακτοÏείο Ειδήσεων, και τη στήÏιξη της Google και του Facebook δημιοÏÏγησαν πλατφόÏμα (crosscheck.firstdraftnews.com) διασταÏÏωσης πληÏοφοÏιών για την αποκάλυψη των ψευδών ειδήσεων που θα μποÏοÏσαν να επηÏεάσουν τις Ï€ÏοεδÏικÎÏ‚ εκλογÎÏ‚ στη Γαλλία και η Ï€Ïωτοβουλία ίσως να παÏαταθεί και στη συνÎχεια.
ΜÎÏ„Ïα αμφιβόλου αποτελεσματικότητας δείχνουν να Ï€Ïοτίθενται να λάβουν και οÏισμÎνες πλατφόÏμες κοινωνικής δικτÏωσης. Το Facebook επιτÏÎπει στους χÏήστες τους να χαÏακτηÏίζουν ως φάÏσα αμφισβητοÏμενα άÏθÏα. Επίσης δηλώνει ότι θα συνεÏγαστεί με ειδησεογÏαφικοÏÏ‚ οÏγανισμοÏÏ‚ για την πιστοποίηση της γνησιότητας των ειδήσεων. Ωστόσο από το Buzzfeed το οποίο θεωÏείται κεντÏικός διανομÎας fake news δεν φαίνεται να Îχει καμία αντίστοιχη Ï€Ïόθεση.
Ο αντίλογος στους πεÏιοÏισμοÏÏ‚ αποτελείται από επιχειÏήματα που αμφισβητοÏν την δÏναμη της επιÏÏοής των ψευδών ειδήσεων Îναντι των αληθινών στην διαμόÏφωση της κοινής γνώμης και στην δημιουÏγία κλίματος μίσους και πόλωσης και εστιάζουν στους κινδÏνους για την ελευθεÏία του Ï„Ïπου, της ÎκφÏασης και της γνώμης από την επιβολή απαγοÏεÏσεων και κατασταλτικών μÎÏ„Ïων.
Ήδη μάλιστα ο νÎος Ï€ÏόεδÏος των ΗΠΑ ÎÏ„. ΤÏαμπ με Ï€Ïόσχημα την διάδοση fake news Îκλεισε την πόÏτα του Λ. Οίκου σε οÏισμÎνα από τα μεγαλÏτεÏα αμεÏικανικά ΜΜΕ, τα οποία όμως του ασκοÏσαν κÏιτική. Η στÏατηγική αυτή, για την ÏŽÏα σε επίπεδο κÏιτικής, Îχει βÏει ήδη μιμητÎÏ‚ και στην Γαλλία στα Ï€Ïόσωπα του ΦÏανσουά Φιγιόν και της ΜαÏίν ΛεπÎν, οι οποίοι χÏησιμοποιοÏν τον ÏŒÏο fake news για να χαÏακτηÏίσουν ακÏιβείς πληÏοφοÏίες, που όμως δεν τους αÏÎσουν.
Τοποθετώντας στην ατζÎντα του Ï€ÏÎ¿Î²Î»Î·Î¼Î±Ï„Î¹ÏƒÎ¼Î¿Ï Î´Î¯Ï€Î»Î± στα fake news, τους αλγόÏιθμους που χÏησιμοποιοÏν πλατφόÏμες όπως το facebook για τον καθοÏισμό της σειÏάς παÏουσίασης των ειδήσεων ανεξάÏτητα του Ï€Î¿ÏƒÎ¿ÏƒÏ„Î¿Ï Î±Î»Î®Î¸ÎµÎ¹Î±Ï‚ που πεÏιÎχουν, αξίζει να αναφεÏθεί η Ï€Ïόσφατη παÏατήÏηση του οικονομολόγου Μάθιου ΓκÎντζκοου, ο οποίος μελÎτησε το φαινόμενο κατά την Ï€Ïοεκλογική εκστÏατεία στις ΗΠΑ:
«Η κατάσταση είναι κÏίσιμη. Τα fake news δεν κυÏιαÏχοÏν, αλλά στο μÎλλον αυτό μποÏεί να αλλάξει. Τα φίλτÏα και οι αλγόÏιθμοι μποÏεί να παίξουν στη συνÎχεια μεγαλÏτεÏο Ïόλο. Τα πάντα θα κÏιθοÏν από τα κίνητÏα των ψηφοφόÏων. Είναι διατεθειμÎνοι να αναζητοÏν μια ακÏιβή και αληθή πληÏοφόÏηση; Κατά βάθος οι χÏήστες θÎλουν να μάθουν την αλήθεια για τον κόσμο. Αν όμως η Ï€Ïαγματική τους επιθυμία είναι να τους λÎνε ψÎματα, τότε το Facebook είναι το μικÏότεÏο από τα Ï€Ïοβλήματά μας».
Εν κατακλείδι, η ευθÏνη των ΜΜΕ, των δημοσιογÏάφων και των κοινωνικών δικτÏων είναι καθοÏιστική για την εξÎλιξη του φαινομÎνου των ψευδών ειδήσεων αλλά τα click, τα Like, τα Share και τα retweet των χÏηστών του Internet είναι αυτά που «δικαιώνουν» τις στÏατηγικÎÏ‚ των σκοτεινών μηχανών παÏαγωγής των fake news.
(*) Ο Γιάννης ΓεωÏγίου είναι δημοσιόγÏαφος του ΑΠΕ-ΜΠΕ
Πηγή: greekmme.blogspot.com