Από την Αρχαία Ελλάδα στην Ευρώπη, το κύμα των λαϊκών συνελεύσεων ανάμεσα σε ανεκτίμητη επιτυχία και απογοήτευση

Τα τελευταία χρόνια η ευρωπαϊκή δημοκρατία έχει πάρει νέα πνοή από μια χαμηλόφωνη επανάσταση: την εξάπλωση των συνελεύσεων πολιτών σε διάφορα επίπεδα, σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μόλις άρχισε να λειτουργεί μια ομάδα πολιτών σε επίπεδο ΕΕ, με αντικείμενο την κατάσταση της ίδιας της δημοκρατίας. Πριν από λίγα χρόνια ένα τέτοιο βήμα θα φαινόταν αξιοσημείωτο.

Οι συνελεύσεις πολιτών ήταν γνώρισμα της Αρχαίας Ελλάδας. Οι άνδρες, με τις γυναίκες και τους δούλους εκτός, μαζεύονταν για να συζητήσουν και να ανταλλάξουν απόψεις για τον τρόπο διοίκησης της Αθήνας. Περισσότερα από 2.300 χρόνια αργότερα ήρθε το Democratic Odyssey, ανοιχτή και αποκεντρωμένη ευρωπαϊκή πρωτοβουλία, με στόχο μια μόνιμη, διακρατική Λαϊκή Συνέλευση για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Στις 26 Σεπτεμβρίου 2023 μικρές ομάδες ανθρώπων συγκεντρώθηκαν στον λόφο που ανεβαίνει προς την Πνύκα. Πολίτες της Αθήνας, της Ευρώπης και άλλων περιοχών ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα για ένα νέο ταξίδι, ώστε να δυναμώσει η φωνή των πολιτών στη δημοκρατική λήψη αποφάσεων.

Η τάση που διαδόθηκε στην Ευρώπη μοιάζει με θετικό αντίβαρο στο αντιδημοκρατικό πνεύμα της εποχής. Η εξέλιξη αυτή σπάνια αναδεικνύεται από τα μέσα ενημέρωσης και από τις αναλύσεις των κέντρων μελετών, που μένουν στα μακροπολιτικά δράματα.

Εκ πρώτης όψεως, προκαλεί αρκετή έκπληξη ο βαθμός στον οποίο οι συνελεύσεις πολιτών έγιναν τακτικό και κυρίαρχο χαρακτηριστικό της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Η πανταχού παρουσία τους, όμως, γεννά πλέον ορισμένα δύσκολα ερωτήματα για τον τελικό τους αντίκτυπο στη δημοκρατία.

Η διάδοση των λαϊκών συνελεύσεων στην Ευρώπη

Δέκα ή δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα, μικρές ομάδες υπέρμαχων της συμμετοχικής δημοκρατίας πίεζαν για συνελεύσεις με τυχαία επιλογή. Οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες που παρακολουθούσαν τις μεγάλες πολιτικές τάσεις έμοιαζαν να τις υποτιμούν. Η προσοχή τους έμενε σε ό,τι εξακολουθούσε να θεωρείται η ουσία των δημοκρατικών προκλήσεων, όπως η άνοδος των αντιφιλελεύθερων λαϊκιστικών κομμάτων και οι καταστροφικές ιδεολογικές συγκρούσεις.

Την τελευταία δεκαετία ο σκεπτικισμός απέναντι στα μικρά φόρουμ διαβούλευσης εξαφανίστηκε. Σήμερα σχεδόν όλοι τάσσονται υπέρ των συνελεύσεων πολιτών. Η στήριξη διατρέχει όλο το πολιτικό φάσμα, από την άκρα αριστερά, περνώντας από το κέντρο, έως την άκρα δεξιά. Βιβλία και άρθρα για το θέμα προβάλλουν πλέον χωρίς επιφυλάξεις τις συνελεύσεις ως λύση σχεδόν για κάθε δεινό της δημοκρατίας. Ακόμη και συγγραφείς που ασχολούνται με ζητήματα υψηλού επιπέδου πολιτικής φιλοσοφίας και με γενικές τάσεις για τον τύπο του καθεστώτος εντάσσουν συστηματικά κάλεσμα για τοπική διαβούλευση, ως μέσο αναζωογόνησης της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ο αριθμός των συνελεύσεων μεγάλωσε τόσο, ώστε αποτελούν πλέον καθιερωμένο και σταθερά εδραιωμένο κομμάτι των δημοκρατικών διαδικασιών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Οι ειδικοί συνεχίζουν να μιλούν για «δημοκρατικές καινοτομίες», αν και στην πράξη υπάρχουν εδώ και αρκετό καιρό. Μοιάζουν περισσότερο με «μεσήλικα στυλοβάτη» παρά με «ριζοσπαστικά αναδυόμενη νεολαία» της ευρωπαϊκής λήψης αποφάσεων. Πολλές άλλες μορφές δημοκρατικής δράσης των τελευταίων ετών έχουν πολύ ισχυρότερους λόγους να λογίζονται ως οι πραγματικές καινοτομίες στην πολιτική συμμετοχή.

Από πολλές πλευρές, οι υποστηρικτές των συνελεύσεων πέτυχαν όσα ζητούσαν επί μακρόν. Στη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη οι συνελεύσεις πολλαπλασιάστηκαν σε όλα τα επίπεδα: τοπικό, δημοτικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές. Καταπιάστηκαν με ολοένα ευρύτερο φάσμα θεμάτων, αφήνοντας πίσω την παραδοσιακή εστίαση στα τοπικά ζητήματα και στρεφόμενες σε σημαντικότερες πολιτικές επιλογές. Κατά κανόνα λειτουργούν ομαλά και ενθουσιάζουν όσους μετέχουν. Πολλές έγιναν μόνιμες και θεσμοθετήθηκαν πιο σθεναρά μέσα στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Οι δημόσιες αρχές λαμβάνουν όλο και περισσότερο υπόψη τα αποτελέσματά τους και δεν τις αντιμετωπίζουν πια ως απλές πράξεις δημοσίων σχέσεων.

Σχεδόν όλες οι μεγάλες πόλεις της Ευρώπης διαθέτουν πλέον κάποια μορφή διαβουλευτικής διαδικασίας. Η πανδημία του COVID-19 και η κλιματική κρίση λειτούργησαν ως καταλύτες για δραματική αύξηση των συνελεύσεων σε επίπεδο πόλης. Μόνιμες συνελεύσεις λειτουργούν, μεταξύ άλλων, στα ανατολικά του Βελγίου και στο Παρίσι. Οι Βρυξέλλες δημιούργησαν την πρώτη μόνιμη μικτή συνέλευση, που συγκεντρώνει τυχαία επιλεγμένους πολίτες και εκλεγμένους πολιτικούς. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διοργανώνει πλέον τακτικά πάνελ πολιτών σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, και για σημαντικά ζητήματα όπως η ασφάλεια, πέρα από εκείνο για τη δημοκρατία που ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη.

Κοινωνικές ομάδες συγκροτούν όλο και περισσότερες συνελεύσεις εκτός της αρμοδιότητας των επίσημων αρχών. Στο Σταβάνγκερ της Νορβηγίας συνεδριάζει πλέον μια πρώτη μόνιμη συνέλευση υπό την ηγεσία των πολιτών. Ομάδα εμπειρογνωμόνων με ισχυρή επιρροή έχει θέσει τα θεμέλια για μια πανευρωπαϊκή συνέλευση πολιτών.

Τα παραδείγματα δεν εξαντλούνται εκεί. Σε πρόσφατη φάση ενθουσιασμού, εκατοντάδες οργανώσεις άρχισαν να χρησιμοποιούν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να ενισχύσουν και να επεκτείνουν τη διαβούλευση των πολιτών και να διευκολύνουν την εξεύρεση συναινετικών αποτελεσμάτων από τέτοιες διαδικασίες.

Μήπως η κολακεία κρύβει εξαπάτηση;

Μέσα στην έντονη ανησυχία για την ευθραυστότητα της ευρωπαϊκής δημοκρατίας, η ανάδειξη των συνελεύσεων πολιτών στο προσκήνιο είναι σαφώς θετική και ελπιδοφόρα εξέλιξη. Όλη αυτή η επιτυχία, όμως, θέτει ένα προφανές και δυσάρεστο ερώτημα. Ενώ τα συμμετοχικά φόρουμ κέρδισαν σταδιακά θέση στο κυρίαρχο ρεύμα, τα προβλήματα της δημοκρατίας συνεχίζουν να συσσωρεύονται. Τα φόρουμ είναι πλέον ευρέως διαδεδομένα, η αίσθηση δημοκρατικής δυσφορίας όμως επιμένει και, αν μη τι άλλο, έχει επιδεινωθεί.

Μήπως το «βουνό» της δημοκρατικής συμμετοχής αναρριχήθηκε μόνο για να μείνει ασαφής η προοπτική μιας μελλοντικής πολιτικής ανανέωσης; Με σκληρότερη διατύπωση, ύστερα από τόσα χρόνια διαφημιστικής εκστρατείας για τις συνελεύσεις πολιτών και από αμέτρητα βιβλία και εκθέσεις που τις προωθούσαν, μήπως ο πολλαπλασιασμός τους απέτυχε τελικά να φέρει σημαντική δημοκρατική βελτίωση;

Μια σκεπτικιστική ανάγνωση θα έβλεπε περιορισμένη πολιτική σημασία στην άνοδο των συνελεύσεων πολιτών. Όσο αυξανόταν ο αριθμός τους, οι δείκτες δημοκρατίας έμεναν στάσιμοι σε πολλά μέρη ή και χειροτέρευαν. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες όπου οι συνελεύσεις ήταν πολυάριθμες, η ακροδεξιά βρίσκεται σε άνοδο και κερδίζει υποστήριξη. Τα όρια και οι αμφιβολίες για τις «μικρές» διαβουλεύσεις κατέρρευσαν το ένα μετά το άλλο, τα αποτελέσματα όμως ήταν αμελητέα. Ο σημερινός ενθουσιασμός για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη διαβούλευση είναι ασήμαντος μπροστά στην καταστροφή των βασικών ελευθεριών και της ανθρώπινης αυτοδιάθεσης που επιφέρουν παγκοσμίως οι λεγόμενοι «τεχνολογικοί μεγιστάνες».

Μια απαισιόδοξη ματιά στην εξάπλωση των διαβουλεύσεων θα έλεγε ότι οι συνελεύσεις ωφελούν σε συγκεκριμένα θέματα, αλλά ήταν αφελές να πιστέψει ποτέ κανείς ότι θα μπορούσαν να στηρίξουν τη δημοκρατία με οποιαδήποτε συστημική έννοια. Καλύτερο, κατά την άποψη αυτή, είναι να αφεθούν οι συνελεύσεις με ρίζες στην κοινότητα να κάνουν τη δουλειά τους σε πρακτικά ζητήματα, χωρίς να φορτώνονται με ατελείωτες συζητήσεις και προσδοκίες ότι η τυχαία επιλογή θα αντικαταστήσει τις παραδοσιακές δομές της εκλογικής δημοκρατίας. Τη θέση αυτή διατυπώνει το ανεξάρτητο ινστιτούτο μελετών Carnegie Europe.

Με το βλέμμα στα θετικά στοιχεία

Όσοι κλίνουν σε πιο θετική προσέγγιση θα μπορούσαν να αντιτάξουν ότι οι συνελεύσεις πολιτών έχουν αρχίσει να φέρνουν αλλαγές με λιγότερο ορατούς τρόπους και ότι, με τον καιρό, θα αποδώσουν σαφέστερα οφέλη. Αν αυτό ισχύει, η πιο ουσιώδης και δύσκολη πρόκληση για τους διοργανωτές και τους υποστηρικτές είναι να χαράξουν τον δρόμο για το επόμενο στάδιο. Το στάδιο αυτό θα μπορούσε να οριστεί ως δεύτερη φάση εδραίωσης στην εξέλιξή τους.

Την τελευταία δεκαετία, όσοι διοργανώνουν ή στηρίζουν τις συνελεύσεις επικεντρώθηκαν στο να παρουσιάσουν τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της συμμετοχής των πολιτών, να βελτιώσουν τη μεθοδολογία της κλήρωσης και να πείσουν τις δημόσιες αρχές να παίρνουν στα σοβαρά τις συστάσεις των συνελεύσεων. Σε όλους αυτούς τους στόχους πέτυχαν πέρα από κάθε προσδοκία.

Στη δεύτερη φάση, όμως, διαφορετική σειρά ζητημάτων χρειάζεται να καθοδηγήσει τη συμμετοχική δημοκρατία, αν πρόκειται να αντικρουστούν τα επιχειρήματα των σκεπτικιστών. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι έμμεσοι έναντι των άμεσων ρόλων, το πέρασμα από τα μεμονωμένα φόρουμ σε ένα οικοσύστημα, η αρνητική λογοδοσία, τα ανταλλάγματα και οι αρχές επανασύνδεσης, μεταξύ άλλων.

Άλλη φάση για την κοινωνία των πολιτών στην Ευρώπη

Προκαλεί απορία το ότι τέτοιου είδους θεμελιώδη ερωτήματα δεν έχουν απαντηθεί σε δύο δεκαετίες εργασίας γύρω από τις συνελεύσεις πολιτών. Τα άρθρα και τα βιβλία εξακολουθούν να εξηγούν κυρίως γιατί οι συνελεύσεις είναι κάτι θετικό. Η συζήτηση χρειάζεται να στραφεί στα διλήμματα της δεύτερης φάσης, αν ο στόχος είναι οι συνελεύσεις πολιτών να αποκτήσουν μεγαλύτερο πολιτικό αντίκτυπο στη βελτίωση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας.

Η πρόοδος στις διαβουλεύσεις μικρής κλίμακας προκάλεσε αναταραχή και μπέρδεψε τους πολλούς σκεπτικιστές της συμμετοχικής δημοκρατίας, καθώς και όσους τείνουν να βλέπουν την ευρωπαϊκή πολιτική μόνο ως ζήτημα διακομματικού ανταγωνισμού, φραγμών και συμμαχιών. Έχοντας φτάσει ως εδώ, το αναδυόμενο σύστημα των ομάδων και των συνελεύσεων πολιτών καλείται πλέον να κινηθεί σε πιο ανεξερεύνητα εδάφη. Για χρόνια το ενδιαφέρον έμενε σε μια βασική ώθηση υπέρ των συνελεύσεων πολιτών. Τώρα που υπάρχουν παντού, τα βασικά ερωτήματα είναι άλλα.

Πολλοί μπορεί να κρίνουν ότι οι πρωτοβουλίες διαβούλευσης έφτασαν στα όριά τους και ότι, αν και χρήσιμες, δεν βαραίνουν πολύ στη γενικότερη πολιτική της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Κοιτάζοντας τα αποτελέσματα τόσης συμμετοχικής δραστηριότητας, ο σκεπτικιστής μπορεί να σηκώσει αδιάφορα τους ώμους και να ρωτήσει με περιφρόνηση: «Σε αυτό κατέληξε όλη η φασαρία; Τόση δραστηριότητα για τόσο λίγες αλλαγές;».

Οι υποστηρικτές των συνελεύσεων θα χρειαστεί να θέσουν νέα σειρά ερωτημάτων, αν θέλουν να αντικρούσουν την άποψη αυτή και να δείξουν ότι η συμμετοχή των πολιτών έχει, στην πράξη, πολύ περισσότερα να προσφέρει.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow