Το πείραμα της Φυλακής του Στάνφορντ σταμάτησε την έκτη ημέρα

Το καλοκαίρι του 1971, τοπική εφημερίδα στο Στάνφορντ της Καλιφόρνια δημοσίευσε σύντομη αγγελία. Ζητούσε άνδρες φοιτητές για μελέτη πάνω στις ψυχολογικές επιπτώσεις της ζωής στη φυλακή.

Η πληρωμή ήταν 15 δολάρια την ημέρα και η συμμετοχή θα κρατούσε από μία έως δύο εβδομάδες. Για δεκάδες νέους έμοιαζε με εύκολο τρόπο να βγάλουν χρήματα μέσα στις καλοκαιρινές διακοπές.

Αίτηση έκαναν περισσότεροι από 70 άνδρες. Ύστερα από συνεντεύξεις, ψυχολογικές αξιολογήσεις και ελέγχους, επιλέχθηκαν 24 υγιείς νέοι, χωρίς ενδείξεις σοβαρών ψυχολογικών προβλημάτων και χωρίς ιστορικό που θα τους άφηνε εκτός. Κανείς δεν φανταζόταν ότι θα έμπαινε σε πείραμα που θα άνοιγε, σε διεθνές επίπεδο και για πολλά χρόνια, συζήτηση για την ανθρώπινη φύση και την κατάχρηση εξουσίας.

Την καθοδήγηση είχε ο καθηγητής ψυχολογίας Φίλιπ Ζιμπάρντο. Το Πείραμα της Φυλακής του Στάνφορντ άρχισε στις 14 Αυγούστου 1971, με πρόβλεψη οι συμμετέχοντες να παρακολουθούνται έως και δύο εβδομάδες.

Η μελέτη, όμως, σταμάτησε έξι ημέρες αργότερα, όταν η κατάσταση βγήκε από τον έλεγχο των ερευνητών.

Στο υλικό της μελέτης περιλαμβάνεται και αναγνώριση υπόπτων από κρατουμένους.

Εικονική φυλακή, αληθινές συνέπειες

Η ιδέα ήταν απλή. Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν τυχαία σε κρατουμένους και δεσμοφύλακες, ώστε να εξεταστεί πώς οι κοινωνικοί ρόλοι και οι σχέσεις εξουσίας διαμορφώνουν τη συμπεριφορά.

Για να μοιάζει η συνθήκη πιο αληθινή, πραγματικοί αστυνομικοί συνέλαβαν τους «κρατουμένους», τους μετέφεραν στον χώρο της μελέτης και τους πέρασαν από διαδικασίες εισαγωγής σαν εκείνες μιας κανονικής φυλακής.

Όλα στήθηκαν στο υπόγειο του κτιρίου του τμήματος ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Εργαστήρια μετατράπηκαν σε κελιά, ένας διάδρομος ονομάστηκε «The Yard» και ένας μικρός χώρος απομόνωσης έμεινε γνωστός ως «The Hole». Παράθυρα και ρολόγια δεν υπήρχαν. Κάμερες και σύστημα ενδοεπικοινωνίας επέτρεπαν να παρακολουθούνται οι συμμετέχοντες.

Οι κρατούμενοι πέρασαν από σωματικό έλεγχο. Φορούσαν ειδικές στολές χωρίς εσώρουχα και πήραν αριθμούς ταυτότητας στη θέση των ονομάτων τους. Αλυσίδες έκλειναν στους αστραγάλους. Η μέρα τους οργανώθηκε με κανόνες και τελετουργίες που αποσκοπούσαν να αδυνατίσουν την ατομική ταυτότητα.

Οι φύλακες, από την άλλη, φορούσαν χακί στολές και γυαλιά ηλίου με καθρέφτη και κρατούσαν γκλομπ. Ειδική εκπαίδευση δεν τους είχε δοθεί. Είχαν εξουσία να κρατούν την τάξη και να επιβάλλουν υπακοή στους κρατουμένους. Σωματική κακοποίηση δεν επιτρεπόταν.

Η εξέγερση που ανέτρεψε την πορεία

Την πρώτη ημέρα η ατμόσφαιρα έμεινε σχετικά ήρεμη. Οι κρατούμενοι δεν έβλεπαν ακόμη τους νέους κανόνες ως πραγματική απειλή και οι φύλακες αναζητούσαν τρόπο να επιβληθούν.

Το πρωί της δεύτερης ημέρας η εικόνα άλλαξε απότομα. Οι κρατούμενοι έβγαλαν τα σκουφάκια και τους αριθμούς, κλείστηκαν μέσα στα κελιά και δεν δέχονταν να συνεργαστούν.

Οι φύλακες αντέδρασαν αμέσως. Κάλεσαν ενισχύσεις, χρησιμοποίησαν πυροσβεστήρα για να διώξουν τους εξεγερμένους από τις πόρτες, μπήκαν στα κελιά και πήραν τα κρεβάτια. Όσοι είχαν πρωτοστατήσει οδηγήθηκαν στην απομόνωση.

Η εξέγερση άφησε ένα πρακτικό πρόβλημα. Πώς τρεις φύλακες σε κάθε βάρδια θα έλεγχαν εννέα κρατουμένους, χωρίς να καταφεύγουν διαρκώς σε σωματική βία;

Αυτό που σκέφτηκαν ήταν ψυχολογική χειραγώγηση. Κάποιους κρατουμένους τους μεταχειρίστηκαν καλύτερα, τους επέστρεψαν κρεβάτια και στολές και τους άφησαν να πλυθούν. Άλλοι έμειναν σε χειρότερες συνθήκες. Έπειτα οι φύλακες άλλαξαν κρατουμένους από κελί σε κελί και ανακάτεψαν ξανά τις ισορροπίες.

Η τακτική έσπειρε σύγχυση και δυσπιστία ανάμεσα στους κρατουμένους και δυνάμωσε τη συνοχή των φυλάκων. Σιγά σιγά, η τήρηση της τάξης έγινε αγώνας για την επιβολή της εξουσίας.

Από την πειθαρχία στον εξευτελισμό

Η ένταση ανέβηκε γρήγορα. Ακόμη και η τουαλέτα έγινε προνόμιο που οι φύλακες μπορούσαν να δώσουν ή να αρνηθούν. Μετά το βραδινό κλείδωμα, οι κρατούμενοι συχνά χρησιμοποιούσαν κουβάδες μέσα στα κελιά τους. Κάποιες φορές οι φύλακες αρνούνταν να τους αδειάσουν.

Ο κρατούμενος με αριθμό 819 αποχώρησε από την έρευνα.

Πριν συμπληρωθούν 36 ώρες από την έναρξη, ένας συμμετέχων κατέρρευσε συναισθηματικά και ξέσπασε σε κλάμα που δεν μπορούσε να ελέγξει. Οι ερευνητές είχαν ήδη μπει, σε μεγάλο βαθμό, στον ρόλο του προσωπικού της φυλακής και στην αρχή δεν είδαν καθαρά πόσο σοβαρή ήταν η κατάστασή του.

Οι ταπεινώσεις, πάντως, πλήθαιναν. Οι κρατούμενοι αναγκάζονταν σε εξευτελιστικές δουλειές, ανάμεσά τους να καθαρίζουν λεκάνες τουαλέτας με γυμνά χέρια. Για τιμωρία τους έβαζαν κάμψεις. Η καθημερινότητα είχε πια ελάχιστη σχέση με ελεγχόμενη επιστημονική προσομοίωση.

Οι ρόλοι φύλακα και κρατουμένου μεταβάλλονται

Ως την πέμπτη ημέρα, οι ερευνητές έβλεπαν διαφορές στη συμπεριφορά των φυλάκων. Κάποιοι εφάρμοζαν τους κανόνες χωρίς ακραίες τιμωρίες. Άλλοι προσπαθούσαν να βοηθήσουν τους κρατουμένους. Υπήρχε και ομάδα που έδειχνε να απολαμβάνει την εξουσία και να επινοεί όλο και πιο ταπεινωτικές ποινές.

Τίποτα στις πρώτες ψυχολογικές αξιολογήσεις δεν προμήνυε τέτοια συμπεριφορά.

Συμμετέχων που είχε αναλάβει ρόλο φύλακα είπε αργότερα ότι ξαφνιάστηκε με τον εαυτό του. Δεν είχε περάσει από το μυαλό του, όπως εξήγησε, ότι θα μπορούσε να φερθεί τόσο έξω από ό,τι θεωρούσε φυσιολογικό και, την ώρα που το έκανε, να μην αισθάνεται ενοχή.

Την ίδια περίοδο οι κρατούμενοι άρχισαν να χάνουν την αίσθηση της προσωπικής τους ταυτότητας. Ένας τους περιέγραψε εκ των υστέρων ότι, λίγο λίγο, έπαψε να νιώθει ο εαυτός του και ταυτίστηκε πλήρως με τον αριθμό που του είχαν δώσει.

Η αλληλεγγύη που είχαν στην αρχή οι κρατούμενοι διαλύθηκε. Τη θέση της πήραν η απομόνωση, η αδυναμία να αντιδράσουν και η προσπάθεια να αντέξουν, μέσα σε περιβάλλον όπου οι φύλακες ζητούσαν απόλυτη υπακοή.

Έξι ημέρες που έμειναν στην ιστορία

Την έκτη ημέρα κρίθηκε ότι το πείραμα δεν μπορούσε να συνεχιστεί. Στις καταγραφές των κρυφών καμερών οι ερευνητές είδαν τους φύλακες να προχωρούν σε όλο και πιο εξευτελιστική κακομεταχείριση, ιδίως τη νύχτα, όταν πίστευαν ότι κανείς δεν τους έβλεπε.

Ούτε οι φύλακες που δεν έπαιρναν ενεργά μέρος στις κακοποιητικές συμπεριφορές κατάφεραν να τις σταματήσουν. Ο Ζιμπάρντο παραδέχθηκε αργότερα ότι η κατάσταση είχε γίνει τόσο βαριά, ώστε οι κρατούμενοι εμφάνιζαν σοβαρές ψυχολογικές αντιδράσεις και ορισμένοι φύλακες συμπεριφέρονταν σαδιστικά.

Το πείραμα έληξε πρόωρα. Η επιρροή του, όμως, κράτησε. Έδωσε υλικό σε κινηματογραφικές παραγωγές, βιβλία και ντοκιμαντέρ, ενώ ο Ζιμπάρντο, που πέθανε το 2024 σε ηλικία 91 ετών, αναδείχθηκε ανάμεσα στα πιο γνωστά πρόσωπα της κοινωνικής ψυχολογίας.

Μετά το πείραμα ακολούθησε τελική ανασκόπηση.

Πενήντα πέντε χρόνια αργότερα, η ιστορία ξαναβγαίνει στο προσκήνιο με τη σειρά έξι επεισοδίων του Netflix «The New Stanford Prison Experiment». Η κυκλοφορία της ανακοινώθηκε για τις 21 Οκτωβρίου.

Η παραγωγή παρουσιάζει 30 ανθρώπους που μπαίνουν σε πραγματική φυλακή για δύο εβδομάδες. Εξετάζει πώς αλλάζουν οι σχέσεις εξουσίας όταν οι συμμετέχοντες αναλαμβάνουν διαφορετικούς ρόλους.

Η ιστορική σημασία του αρχικού πειράματος μένει δεμένη και με τις επιστημονικές αντιπαραθέσεις που ήρθαν έπειτα. Μεταγενέστεροι ερευνητές αμφισβήτησαν την ερμηνεία των αποτελεσμάτων, δείχνοντας προβλήματα μεθοδολογίας, την επίδραση των οδηγιών προς τους συμμετέχοντες και τον ρόλο των ίδιων των ερευνητών στην εξέλιξη των γεγονότων. Σήμερα δεν λογίζεται ως αδιαμφισβήτητη απόδειξη ότι οι άνθρωποι γίνονται αναπόφευκτα βάναυσοι μόλις αποκτήσουν εξουσία.

Μένει, πάντως, χαρακτηριστική περίπτωση για το πόσο επικίνδυνος μπορεί να γίνει ο συνδυασμός ανεξέλεγκτης εξουσίας, έλλειψης λογοδοσίας και αποδυνάμωσης της ατομικής ευθύνης.

Η ιστορία του Στάνφορντ δεν δίνει απλή απάντηση για την ανθρώπινη φύση. Αφήνει ένα δύσκολο ερώτημα: πόσο εύκολα εγκαταλείπει κανείς τις αρχές του, όταν το περιβάλλον του δίνει τη δυνατότητα να το κάνει;