Πρόωρες εκλογές στη Σερβία: Οι φοιτητές διεκδικούν την εξουσία απέναντι στον Βούτσιτς

Πριν από έναν μήνα, ανοίγοντας τη σύντομη προεκλογική εκστρατεία για τις σημερινές πρόωρες βουλευτικές εκλογές στη Σερβία, ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς διακήρυττε ότι «οτιδήποτε κάτω από το 50% θα θεωρηθεί αποτυχία».

Παλιότερα ανήκε στο υπερεθνικιστικό Σερβικό Ριζοσπαστικό Κόμμα και είχε διατελέσει υπουργός Πληροφοριών στην τελευταία κυβέρνηση της περιόδου Μιλόσεβιτς. Τη δημαγωγία την είχε μάθει καλά.

Σήμερα, στα 56 του, κρατά την εξουσία εδώ και δώδεκα χρόνια.

Συνιδρυτής του εθνικοσυντηρητικού Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS), που κυβερνά χωρίς διακοπή επί 14 χρόνια, ανέβηκε στην πρωθυπουργία με τις βουλευτικές εκλογές του 2014. Το 2017 πέρασε στην προεδρία.

Στα τέλη Σεπτεμβρίου παραιτήθηκε από το αιρετό αξίωμα, περίπου οκτώ μήνες πριν λήξει η δεύτερη συνεχόμενη προεδρική θητεία του, με την οποία έφτανε στο ισχύον συνταγματικό όριο. Θέτει ξανά υποψηφιότητα για την πρωθυπουργία.

Η κίνηση ακολουθεί, σχεδόν αντίστροφα, την πρακτική του Βλαντίμιρ Πούτιν στη Ρωσία κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του αιώνα. Το 2020, με συνταγματική αναθεώρηση έπειτα από δημοψήφισμα και εν μέσω πανδημίας, ο Ρώσος πρόεδρος άνοιξε τον δρόμο για ενδεχόμενη παραμονή στο Κρεμλίνο έως το 2036.

Παρά το στιλ διακυβέρνησης που καταγγέλλεται ευρέως ως αυταρχικό, ο Βούτσιτς δεν διέθετε περιθώρια για ανάλογους συνταγματικούς ελιγμούς. Ακόμη κι αν ο κυβερνητικός συνασπισμός υπό το SNS είχε την απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ένα τέτοιο βήμα θα έθετε σε κίνδυνο την ευρωπαϊκή προοπτική της Σερβίας και θα όξυνε το ήδη τεταμένο κλίμα στο εσωτερικό.

Από τον Νοέμβριο του 2024 η ατμόσφαιρα είναι εκρηκτική. Αφορμή στάθηκε η πολύνεκρη τραγωδία με την κατάρρευση στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ και η απουσία λογοδοσίας.

Το συμβάν συνδέθηκε με τη διάχυτη διαφθορά, την κακοδιαχείριση και τη φθορά του κράτους δικαίου στη βαλκανική χώρα. Πυροδότησε φοιτητική εξέγερση, που συναντήθηκε με τη λαϊκή δυσαρέσκεια και εξελίχθηκε σε νέο πολιτικό κίνημα.

Στις σημερινές κάλπες το κίνημα αυτό αποτελεί τη μεγαλύτερη έως τώρα πρόκληση για την πολιτική ηγεμονία του Βούτσιτς.

Πλήθος κόσμου βρέθηκε στην τελευταία προεκλογική συγκέντρωση της «Φοιτητικής Λίστας» στο Βελιγράδι, ενόψει της σημερινής αναμέτρησης.

Η Σερβία ανάμεσα στην εποχή Βούτσιτς και την προοπτική αλλαγής

Ανεξάρτητα ινστιτούτα δημοσκοπήσεων δίνουν προβάδισμα στη «Φοιτητική Λίστα», το ψηφοδέλτιο των φοιτητών που εξεγέρθηκαν και της κοινωνίας των πολιτών στη Σερβία.

Συμμετέχουν 250 υποψήφιοι, όσες είναι και οι έδρες της Βουλής. Ανάμεσά τους βρίσκονται καταξιωμένοι ακαδημαϊκοί, αρχιτέκτονες, γιατροί και καλλιτέχνες που έχουν διακριθεί στον τομέα τους.

Με φόντο μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση, κάνουν το πολιτικό τους ντεμπούτο σε αυτές τις εκλογές, ως αντιπρόταση στο πολιτικό κατεστημένο.

Ο Βούτσιτς τους αποκαλεί «παράσιτα» και «ομάδα χωρίς πρόγραμμα», ενώ άλλοτε τους χαρακτηρίζει ξένους πράκτορες και κακοποιούς.

Υποστηρίζει ότι ενδεχόμενη νίκη της «Φοιτητικής Λίστας» θα βυθίσει τη Σερβία στο χάος. Οι βουλευτικές εκλογές έχουν προσλάβει, άλλωστε, χαρακτήρα δημοψηφίσματος υπέρ ή κατά της αλλαγής.

Εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία, ο προσωποπαγής τρόπος διακυβέρνησης του Βούτσιτς έχει γίνει χαρακτηριστικό της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας της Σερβίας.

Είτε κατέχει την προεδρία, αξίωμα που αναδεικνύεται με άμεση εκλογή και έχει κρίσιμες αρμοδιότητες στην εξωτερική πολιτική και την άμυνα, είτε την πρωθυπουργία, με κεντρικό ρόλο στην εκτελεστική εξουσία, η ισχύς του απορρέει εδώ και χρόνια από την προσωπική πολιτική επιρροή του και όχι από το εκάστοτε θεσμικό αξίωμα.

Διατηρεί βαθιές στρατηγικές, οικονομικές και πολιτικές συμμαχίες με το Πεκίνο και τη Μόσχα, ενώ δηλώνει υπέρ της ένταξης της χώρας του στην ΕΕ.

Στις προεκλογικές περιοδείες υποσχέθηκε ευημερία και ανάπτυξη, αυξήσεις μισθών, σταθερότητα και προστασία των σερβικών συμφερόντων στο Κοσσυφοπέδιο.

Μοίρασε ως «βοηθήματα» 50 ευρώ σε κάθε ενήλικο πολίτη και επιπλέον 160 έως 300 ευρώ στους συνταξιούχους.

Εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας στον δημόσιο τομέα συνδέονται, στο μεταξύ, με τη συμμετοχή στο Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα.

Στην πιο πρόσφατη καταγραφή του Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς, που δημοσιεύει η Διεθνής Διαφάνεια, η Σερβία βρίσκεται 116η σε σύνολο 182 χωρών. Είναι η χειρότερη επίδοσή της την τελευταία εικοσαετία.

Στον Παγκόσμιο Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου για το 2026, τον οποίο καταρτίζουν οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (RSF), η χώρα είναι 104η ανάμεσα σε 180.

Ο πρώην πρόεδρος και νυν υποψήφιος πρωθυπουργός της Σερβίας, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, εμφανίστηκε προεκλογικά στη Νις.

Παρακολουθήσεις, εκφοβισμός και καταστολή

Κινητήρια δύναμη της «Φοιτητικής Λίστας» είναι μια γενιά νέων που μεγάλωσε και ενηλικιώθηκε υπό τον Βούτσιτς. Το ψηφοδέλτιο υπόσχεται καταπολέμηση της διαφθοράς και ενίσχυση του κράτους δικαίου.

Σειρά αποκαλύψεων το τελευταίο διάστημα δείχνει ότι πρόκειται για ανάγκη και όχι για σκόρπιες διατυπώσεις.

Μέλη του αντιπολιτευόμενου χώρου στη Σερβία καταγγέλλεται ότι έγιναν τους τελευταίους μήνες στόχος παράνομης παρακολούθησης, με λογισμικά κατασκοπείας, κυρίως το Pegasus της ισραηλινής εταιρείας NSO Group ή το σερβικό NoviSpy.

Έρευνα της σερβικής ΜΚΟ SHARE Fondacija, που εστιάζει στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των ελευθεριών στο ψηφιακό περιβάλλον, εντόπισε μόνο φέτος 14 τέτοιες περιπτώσεις.

Πρόσφατα το Citizen Lab, ερευνητικό εργαστήριο του Πανεπιστημίου του Τορόντο, ανακοίνωσε ότι εντόπισε άλλες δύο περιπτώσεις. Στόχοι ήταν ο πρύτανης του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου, Βλάνταν Τζόκιτς, και ο Ράντε Μπάιτς, ανώτερος συνεργάτης της σερβικής Εισαγγελίας κατά του Οργανωμένου Εγκλήματος.

Εξαιτίας πολιτικών επιθέσεων και απειλών κατά της ζωής τους, τουλάχιστον έξι δημοσιογράφοι έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τη Σερβία, οι τέσσερις μέσα στη χρονιά, σύμφωνα με τους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα.

Σε πρωτοφανή παραδοχή και μαρτυρία στο Βαλκανικό Δίκτυο Ερευνητικού Ρεπορτάζ (BIRN), ο 54χρονος Μομτσίλο Μαριάνοβιτς, πρώην μέλος του κυβερνώντος Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος του Βούτσιτς για περισσότερα από δέκα χρόνια, περιγράφει εκστρατεία εκφοβισμού ψηφοφόρων και μελών της αντιπολίτευσης. Μιλά επίσης για χρήση κακοποιών επί πληρωμή, ώστε να προκληθούν επεισόδια στις φοιτητικές κινητοποιήσεις.

Μία από τις ασχολίες του, όπως λέει, ήταν να πιέζει, μαζί με άτομα που στρατολογούσε, τους λεγόμενους «ασφαλείς ψηφοφόρους» να πάνε να ψηφίσουν.

Από αυτό έβγαζαν χρήματα.

«Παλαιότερα ήταν εκατό ευρώ, τώρα ακούω ότι δίνουν πολύ περισσότερα… 400, 500 ευρώ για μια ψήφο».

Ο ίδιος λάμβανε επίσης μισθό ως εργαζόμενος σε εταιρεία κοινής ωφέλειας στο Νόβι Σαντ, παρότι δεν πήγε ποτέ για δουλειά.

Προεκλογικά ανακοινώθηκε, εξάλλου, η σύλληψη έξι υπόπτων για σχέδια υποκίνησης βίαιης ανατροπής των ανώτατων κρατικών αρχών.

Σε προεκλογική συγκέντρωση της «Φοιτητικής Λίστας» στο Βελιγράδι εμφανίστηκε πανό κατά του Αλεξάνταρ Βούτσιτς.

Τα ανοιχτά ερωτήματα της επόμενης ημέρας

Την πρωθυπουργία διεκδικεί ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ως επικεφαλής του εκλογικού συνασπισμού «Ενωμένη Σερβία», στον οποίο μετέχουν το κόμμα του και άλλες εθνικιστικές δυνάμεις.

Μέχρι πρότινος κατέβαινε στις εκλογές χωρίς ουσιαστικό αντίπαλο, με τη συστημική αντιπολίτευση κατακερματισμένη.

Η αντιπολίτευση προσέρχεται σε αυτές τις εκλογές με διάφορα ψηφοδέλτια, αν και μεγάλα κόμματα της κεντροαριστεράς και του φιλελεύθερου χώρου απέσυραν τα δικά τους και στηρίζουν τη «Φοιτητική Λίστα».

Επικρατεί ακραία πόλωση και υπάρχουν φόβοι για νοθεία, παρότι μετέχουν διεθνείς παρατηρητές, μεταξύ αυτών από την ΕΕ και τον ΟΑΣΕ. Κυριαρχεί, κυρίως, η αβεβαιότητα για την επόμενη ημέρα.

Ανεξάρτητα από το ποιο από τα δύο μπλοκ, του Βούτσιτς ή των φοιτητών, θα τερματίσει πρώτο, η εξασφάλιση κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας θεωρείται εξαιρετικά αβέβαιη. Ο σχηματισμός σταθερής κυβέρνησης μπορεί να εξελιχθεί σε ιδιαίτερα σύνθετη διαδικασία.

Η πολιτική του Βούτσιτς είναι γνωστή. Εκείνη της «Φοιτητικής Λίστας» εστιάζει κυρίως στην εσωτερική πολιτική, συμπεριλαμβανομένων μεταρρυθμίσεων στην υγεία και στην εκπαίδευση.

Σε πολλά θέματα εξωτερικής πολιτικής, όμως, η θέση του πολιτικού κινήματος παραμένει ασαφής.

Είναι φιλοευρωπαϊκό, αλλά παραπέμπει το ζήτημα στο μέλλον και σε πιθανό δημοψήφισμα. Αποφεύγει να θίξει ακανθώδη θέματα, όπως μια ενδεχόμενη μελλοντική ένταξη στο ΝΑΤΟ.

Σε άλλα ζητήματα, όπως οι κυρώσεις σε βάρος της Ρωσίας, από τις οποίες η Σερβία απέχει, ή το Κοσσυφοπέδιο, ακολουθεί την παραδοσιακή θέση του Βελιγραδίου.

Η στάση αυτή αποδίδεται κυρίως στην προσπάθεια της «Φοιτητικής Λίστας» να μην αποξενώσει ψηφοφόρους, αλλά και στο ότι αποτελεί ετερόκλητο κίνημα πολιτών.

Στις τάξεις του συνυπάρχουν από φιλελεύθεροι ευρωπαϊστές έως συντηρητικοί εθνικιστές, με συνδετικό κρίκο την επιδίωξη πολιτικής αλλαγής στη Σερβία.

Η συνοχή τους θα μπορούσε να δοκιμαστεί μετεκλογικά σε δύσκολες αποφάσεις. Ακολουθούν, εξάλλου, και οι προεδρικές εκλογές του Δεκεμβρίου.

Για τον Βούτσιτς, ένα κλίμα πολιτικής αστάθειας μπορεί να λειτουργήσει υπέρ του. Για τη Σερβία και τα Βαλκάνια, αντίθετα, όχι.