Η αρχαία σημασία της φιλοτιμίας και η αρνητική χρήση της στην πολιτική, μέρος Α

Ο διαπρεπής φιλόλογος και ακαδημαϊκός Ιωάννης Σταματάκος (1896-1968), στο φημισμένο έργο του «Λεξικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης», σημειώνει στο λήμμα φιλοτιμία, μεταξύ άλλων, τα εξής: «αγάπη προς την τιμήν ή προς πάσαν τιμητικήν διάκρισιν, φιλοδοξία, […] η εκ φιλοδοξίας επιδίωξις πράγματός τινος, το να εξαρτά δηλ. τις την υπερηφάνειάν του εκ τινος πράγματος, […] γενναιοδωρία, μεγαλοδωρία». Η λέξη προέρχεται, σύμφωνα με το λεξικό, από το ρήμα φιλοτιμέομαι. Κατά τον Σταματάκο, το ρήμα σημαίνει «αγαπώ τας τιμάς ή τας διακρίσεις, είμαι φιλότιμος, είμαι φιλόδοξος». Στην ίδια λεξιλογική οικογένεια εντάσσονται το επίθετο φιλότιμος, από το οποίο παράγεται το φιλοτιμέομαι/φιλοτιμείσθαι, και το επίρρημα φιλοτίμως. Φιλότιμος, σύνθετο από το φίλος και την τιμή, είναι «ο αγαπών την τιμήν, ο φιλόδοξος, […] ο εκ φιλοδοξίας αμιλλώμενος».

Από όσα προηγήθηκαν προκύπτει ότι η κύρια σημασία της φιλοτιμίας, και των λέξεων που συγγενεύουν μαζί της, είναι η αγάπη ή η έφεση για την τιμή και την τιμητική διάκριση, ιδιότητα δεμένη άμεσα με τη φιλοδοξία και τη γενναιοδωρία. Στον Ιέρωνα του Ξενοφώντος η ιδιότητα αυτή αναδεικνύεται σε διαφορά που ξεχωρίζει τον αληθινό άνδρα από τα άλλα ζώα: «η δε φιλοτιμία ούτ’ εν τοις αλόγοις ζώοις εμφύεται ούτ’ εν άπασιν ανθρώποις». Το ρήμα εμφύεται, από όπου σχηματίζεται το επίθετο έμφυτος, φανερώνει ότι η επιδίωξη της τιμής λογίζεται έμφυτη επιθυμία ορισμένων ανθρώπων και όχι όλων ανεξαιρέτως. Την επιδίωξη αυτή ο διάσημος λυρικός ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος τη διατυπώνει, στη συνομιλία του με τον τύραννο των Συρακουσών Ιέρωνα, ως τιμής ορέγεσθαι.

Η φιλοτιμία, πάντως, δεν κρίνεται πάντοτε θετικά. Δεν εκλαμβάνεται μόνο ως ενδιάθετη κλίση συγκεκριμένων ατόμων προς τις τιμές και τους επαίνους, ούτε μόνο ως φιλοδοξία θεμιτή κατ’ αρχήν. Ιδίως στην πολιτική ο όρος φορτίζεται αρνητικά και δηλώνει άμετρη φιλοδοξία. Αυτό ισχύει όταν οι πολιτικοί αποφασίζουν και ενεργούν με οδηγό τις προσωπικές τους βλέψεις αντί για το γενικό καλό. Αν οι υστερόβουλες επιδιώξεις ζημιώνουν την πόλη, η γραπτή παράδοση συσχετίζει τη φιλοτιμία με την ιδιοτέλεια και την πλεονεξία.

Στη φωτογραφία του άρθρου εμφανίζεται ο «Ιέρων» του Ξενοφώντος, σε μετάφραση και εισαγωγή του Τάσου Βουρνά, από τις εκδόσεις Τολίδη, Αθήνα, 1973.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow