Αντώνης Μαυρόπουλος: Η Πλάκα, οι κλοπές χαλκού και οι απόβλητοι της κυκλικής οικονομίας

Η ανακοίνωση των διωκτικών αρχών ότι η έκρηξη στην Πλάκα, με έξι νεκρούς, προήλθε από απόπειρα κλοπής χάλκινων σωλήνων για πώληση σε επιχείρηση σκραπ, έστρεψε την προσοχή σε όψεις της κυκλικής οικονομίας που σπάνια συζητιούνται. Ο χημικός μηχανικός Αντώνης Μαυρόπουλος, μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΜΠ και από τους πλέον αναγνωρισμένους διεθνώς ειδικούς στο πεδίο, μελετά την κυκλική οικονομία επί χρόνια. Έχει συναντήσει επανειλημμένα, σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη, ανθρώπους που ζουν από τα σκουπίδια και συχνά μέσα σε αυτά. Στο βιβλίο του «Waste Side Stories. Απόβλητοι, Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τόπος, επιμένει ότι ο υπαρκτός καπιταλισμός δεν αντέχει παρά μόνο εξουθενώνοντας εργαζόμενους και φύση. Η διαλεκτική των αποβλήτων, γράφει, δείχνει ότι η περιβαλλοντική κρίση δεν είναι τεχνικό πρόβλημα. Η στρατηγική της φθηνής φύσης, που για πέντε αιώνες υπήρξε η μεγαλύτερη δύναμη του καπιταλισμού, φτάνει στα όριά της, αν δεν τα έχει ήδη ξεπεράσει. Σε αυτό το πλαίσιο απευθυνθήκαμε στον Αντώνη Μαυρόπουλο, για να φωτίσει το σημερινό τοπίο της κυκλικής οικονομίας.

Τι σκεφτήκατε όταν μάθατε ότι η τραγωδία στην Πλάκα φαίνεται να ξεκίνησε από τρεις υπόπτους που επιχείρησαν να κλέψουν χάλκινους σωλήνες;

Πρώτα μου ήρθε στο μυαλό η τεράστια ασυμμετρία. Ένα μικρό κομμάτι χαλκού, αξίας 50-60 ευρώ, έκλεψαν και το αποτέλεσμα ήταν έξι νεκροί.

Ούτε η τεχνική εξήγηση ούτε η αστυνομική ανάγνωση επιτρέπεται να σκεπάσουν τα βαθύτερα αίτια. Όλα δείχνουν ότι οι κατηγορούμενοι είναι άνθρωποι εξαρτημένοι, που έκλεβαν ό,τι έβρισκαν για να ζήσουν και να εξασφαλίσουν τις δόσεις τους. Η τραγωδία επιβάλλει να τεθεί επιτέλους το ερώτημα ποιος οργανώνει το παράνομο εμπόριο χαλκού, ποιοι λειτουργούν ως κλεπταποδόχοι και γιατί το φαινόμενο έχει πάρει τέτοια έκταση τα τελευταία χρόνια.

Αν τεθεί αυτό το ερώτημα, βγαίνει στην επιφάνεια μια άλλη πραγματικότητα. Οι μαζικές κλοπές χαλκού ξεκινούν από εκτεταμένη γκρίζα ζώνη φτώχειας, εξάρτησης και περιθωριοποίησης, που βιοπορίζεται τροφοδοτώντας συστηματικά τη νόμιμη αγορά χαλκού. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλά δημοσιεύματα μιλούν πλέον ανοιχτά για τη Μαφία του χαλκού.

Συχνά γίνεται λόγος για «συμμορίες» που αφαιρούν καλώδια, χαλκό ή καπάκια φρεατίων. Πώς δένει αυτό με την «κυκλική οικονομία»;

Ο χαλκός έχει κομβική θέση στην «πράσινη μετάβαση». Είναι το μέταλλο των δικτύων ηλεκτροδότησης, των φωτοβολταϊκών και των ανεμογεννητριών, των αντλιών θερμότητας και των data centers. Γι’ αυτό ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες του 2024 τον κατατάσσει στις 17 «στρατηγικές» πρώτες ύλες της ΕΕ.

Ως το 2040 η ζήτηση αναμένεται να αυξηθεί 30% έως 50%, ενώ οι εξορύξεις δεν προλαβαίνουν τις πρόσθετες ποσότητες. Προκύπτει έλλειμμα περίπου 10 εκατομμυρίων τόνων, κοντά στο 25% της αναμενόμενης ζήτησης. Ο βασικός τρόπος να καλυφθεί είναι η ανακύκλωση χαλκού που βρίσκεται ήδη τοποθετημένος σε χρήσεις. Έτσι ο χαλκός των υποδομών και των σπιτιών γίνεται στρατηγικός πόρος. Στο χρηματιστήριο μετάλλων του Λονδίνου η τιμή του άγγιξε ιστορικά υψηλά, πάνω από 14.000 δολάρια τον τόνο, τον Σεπτέμβριο του 2026.

Η κυκλική οικονομία έχει πολλές διαστάσεις: ανασχεδιασμό προϊόντων, πρόληψη αποβλήτων, επαναχρησιμοποίηση και άλλα. Στο σημερινό κοινωνικό πλαίσιο, όμως, εκφυλίζεται μονοδιάστατα στη λειτουργία αγορών δευτερογενών υλικών. Όταν η τιμή του χαλκού ανεβαίνει στα χρηματιστήρια, στην κορυφή της εμπορικής πυραμίδας, καλώδια, εξαρτήματα και μετασχηματιστές γίνονται κοίτασμα για τη βάση της. Και μάλιστα εξαιρετικά κερδοφόρο. Χονδρικά, περίπου το ένα τρίτο της αξίας μένει σε όσους ρισκάρουν σύλληψη και φυλακή, ενώ τα δύο τρίτα πηγαίνουν σε όσους νομιμοποιούν το παράνομο εμπόριο.

Έτσι η αγορά ανακύκλωσης χαλκού ενισχύεται με τίμημα την καταστροφή δημόσιων υποδομών και σοβαρότατους κινδύνους για τους πολίτες. Το κοινωνικό αποτύπωμα της κυκλικής οικονομίας χάνεται όταν η συζήτηση αγνοεί την οργανική σχέση παράνομου και νόμιμου εμπορίου. Υπό αυτές τις συνθήκες, για τη βάση της πυραμίδας, η πόλη έχει μετατραπεί σε άτυπο ορυχείο χαλκού.

Ποια ευθύνη έχουν οι εταιρείες που παραλαμβάνουν ανακυκλώσιμο υλικό; Γίνεται κάποιος έλεγχος για την προέλευσή του;

Στην Ελλάδα οι επιχειρήσεις σκραπ και οι εταιρείες διακίνησης αποβλήτων εγγράφονται στο Ηλεκτρονικό Μητρώο Αποβλήτων και παίρνουν περιβαλλοντική αδειοδότηση. Το Μητρώο, όμως, σημειώνει τόνους και κωδικούς, όχι ποιος έφερε τι και από πού. Στην πράξη δεν γίνεται σοβαρός έλεγχος για το αν οι καταγραφές είναι ακριβείς. Όταν κάποιος μπαίνει σε μάντρα κρατώντας ένα κομμάτι σωλήνα, έλεγχος δεν υπάρχει.

Στην Ιταλία, το 2021, αποκαλύφθηκε ότι 18.000 τόνοι μεταλλικών αποβλήτων κατέληξαν σε νόμιμα χυτήρια. Είχαν αγοραστεί χωρίς παραστατικά, με πλαστά πιστοποιητικά από εικονικές εταιρείες σε επτά χώρες. Τα έγγραφα που υποτίθεται ότι εγγυώνται την ιχνηλασιμότητα έγιναν το ίδιο το εργαλείο μιας απάτης, με κέρδη τουλάχιστον 130 εκατομμυρίων ευρώ. Στη γερμανική Aurubis, τον μεγαλύτερο παραγωγό χαλκού της Ευρώπης, προμηθευτές σε συνεννόηση με στελέχη και υπαλλήλους παραποιούσαν τα δείγματα του σκραπ που παρέδιδαν. Η ζημιά ξεπέρασε τα 170 εκατομμύρια ευρώ.

Θεωρώ ότι πρέπει να εφαρμοστούν στ’ αλήθεια, και όχι μόνο στα χαρτιά, όλες οι απαιτήσεις που θέτει η ΕΕ στον κανονισμό 2017/821 για μέταλλα προερχόμενα από περιοχές με πολεμικές συγκρούσεις. Ο κανονισμός, όμως, δεν περιλαμβάνει τον χαλκό. Είναι κωμικοτραγικό να ζητείται από τις εταιρείες να γνωρίζουν τα πάντα για τον κασσίτερο που έρχεται από το Κονγκό και να κλείνουμε τα μάτια στον χαλκό που έρχεται από τη Λυσικράτους.

Αυτό σημαίνει καταγραφή πωλητή, εγγράφων και προέλευσης, ισοζύγια εισροών και εκροών σε μάντρες και χυτήρια, καθώς και ανεξάρτητους ελέγχους. Το απλούστερο μέτρο, που η Βρετανία εφαρμόζει από το 2013 με θεαματική μείωση των κλοπών, είναι η απαγόρευση των μετρητών στις μάντρες. Αγορά δεν γίνεται χωρίς ταυτότητα και τραπεζική πληρωμή. Το κρίσιμο είναι ότι η ευθύνη για την προέλευση δεν σταματά στον πρώτο αγοραστή. Φτάνει ως τον εισαγωγέα και το χυτήριο.

Έχετε μελετήσει ανθρώπους που ζουν από τα σκουπίδια σε όλο τον κόσμο. Τι σας έχει διδάξει αυτή η εμπειρία;

Υπάρχουν 15 έως 20 εκατομμύρια άνθρωποι, ανάμεσά τους έως και ένα εκατομμύριο στην Ευρώπη, που βιοπορίζονται ως ρακοσυλλέκτες. Συλλέγουν και επεξεργάζονται πάνω από 100 εκατομμύρια τόνους ανακυκλώσιμων τον χρόνο, καθώς και περίπου το 58% των πλαστικών που ανακυκλώνονται παγκοσμίως. Είναι η υπαρκτή κυκλική οικονομία του Νότου και της φτώχειας, που μένει έξω από τις συνήθεις προσεγγίσεις.

Μιλάμε για σκληρά εργαζόμενους βιοπαλαιστές που, για διαφορετικούς λόγους, αποκλείστηκαν ή περιθωριοποιήθηκαν από τις σύγχρονες οικονομίες και βρέθηκαν στον Καιάδα της νεωτερικότητας. Κάνουν δουλειά πολύ χρήσιμη για την κοινωνία, ζώντας σε δύσκολες και συχνά απαράδεκτες συνθήκες υγιεινής. Οι ζωές τους κυλούν παράλληλα με τις δικές μας, μέσα στις ροές των αποβλήτων. Ό,τι για εμάς είναι απόβλητο, για εκείνους είναι πρώτη ύλη. Γι’ αυτό οι τιμές των δευτερογενών υλικών βαραίνουν καθοριστικά στη ζωή τους. Όταν πέφτουν, πεινούν. Όταν εκτοξεύονται, εκτοξεύεται και το ρίσκο που παίρνουν για να βρουν υλικά. Όπου οργανώθηκαν σε συνεταιρισμούς και αναγνωρίστηκαν ως συμμέτοχοι στην κυκλική οικονομία, όπως στη Βραζιλία και σε μικρότερο βαθμό στην Κολομβία, βελτίωσαν σημαντικά την ανακύκλωση, αλλά και την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά τους. Όπου μένουν αποκλεισμένοι, συνεχίζουν σε γκρίζες ζώνες. Στόχος τους δεν είναι να σώσουν τον Αμαζόνιο, αλλά το καθημερινό τους φαγητό.

Θέλω να είμαι σαφής. Ο ρακοσυλλέκτης ανακυκλώνει ό,τι πετάχτηκε στον κάδο. Ο κλέφτης του χαλκού ξηλώνει ό,τι λειτουργεί. Προφανώς δεν είναι το ίδιο πράγμα. Υπάρχει όμως κοινή ρίζα: άνθρωποι χωρίς άλλες δυνατότητες εισοδήματος, που επιβιώνουν μετατρέποντας υλικά σε μετρητά. Στην Ελλάδα, για έναν στους τρεις Ρομά τα ανακυκλώσιμα είναι βασική πηγή επιβίωσης. Κανείς, τόσα χρόνια, δεν έχει επιχειρήσει να οργανώσει με σχέδιο αυτόν τον άτυπο τομέα που τροφοδοτεί την αγορά ανακύκλωσης.

Είναι υποχρεωτικό η «κυκλική οικονομία» να έχει στη μία πλευρά εξαθλιωμένους ρακοσυλλέκτες και στην άλλη ισχυρές πολυεθνικές;

Όχι, υποχρεωτικό δεν είναι. Είναι όμως η σημερινή προεπιλογή της πολιτικής οικονομίας της αγοράς ανακύκλωσης. Στο κάτω μέρος της πυραμίδας που περιέγραψα βρίσκονται περιθωριοποιημένοι, ή αν θέλετε «απόβλητοι», άνθρωποι. Μαζεύουν τα ανακυκλώσιμα και τα πουλούν για λίγα μετρητά. Στη μέση βρίσκονται οι μάντρες, που συγκεντρώνουν το υλικό και φτιάχνουν τα έγγραφα νομιμοποίησης. Στην κορυφή, οι εταιρείες που το αξιοποιούν και το πουλούν ως δευτερογενή πρώτη ύλη. Οι κίνδυνοι για το περιβάλλον και την υγεία μαζεύονται χαμηλά. Τα κέρδη μένουν στο ανώτερο τμήμα της πυραμίδας.

Εναλλακτικές υπάρχουν και δουλεύουν. Προϋποθέτουν, όμως, σοβαρή πολιτική μετατόπιση προς την κοινωνική κυκλική οικονομία. Δυστυχώς, και η νέα ευρωπαϊκή Πράξη για την Κυκλική Οικονομία κοιτάζει σχεδόν αποκλειστικά τους όρους ανταγωνιστικότητας και τη λειτουργία των αγορών δευτερογενών υλικών. Οι εργαζόμενοι δεν αναφέρονται καν. Πριν από λίγες εβδομάδες, οι επικεφαλής των ευρωπαϊκών συνδικάτων βιομηχανίας και δημόσιων υπηρεσιών προειδοποίησαν ότι βαδίζουμε ταχύτατα προς αγορά ανακύκλωσης με πολύ χαμηλούς μισθούς, επισφαλείς συμβάσεις και υψηλό κίνδυνο.

Σε μια κυκλική οικονομία στραμμένη στις κοινωνικές ανάγκες, το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα υλικά ανακτώνται. Είναι κυρίως ποιοι και πόσοι ζουν αξιοπρεπώς από την ανακύκλωση. Η επιτυχία δεν μετριέται μόνο σε τόνους και ποσοστά, αλλά και σε θέσεις εργασίας, μισθούς, συνθήκες και συλλογικές συμβάσεις. Η δημόσια χρηματοδότηση δίνεται με δεσμευτικούς κοινωνικούς και φορολογικούς όρους και ανακαλείται όταν αυτοί παραβιάζονται. Οι μεγάλες εταιρείες μένουν υπεύθυνες για μισθούς και ασφάλεια σε όλη την αλυσίδα των υπεργολαβιών, γιατί εκεί ακριβώς ανοίγουν οι γκρίζες ζώνες. Οι άνθρωποι της βάσης εντάσσονται σε οργανωμένη, αμειβόμενη υπηρεσία, αντί να περιθωριοποιούνται ακόμη περισσότερο. Στην Μπογκοτά, μετά από απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου, οι ρακοσυλλέκτες πληρώνονται από τον δήμο ως πάροχοι δημόσιας υπηρεσίας. Η ανακύκλωση μπορεί και οφείλει να οργανώνεται με κέντρο τους ανθρώπους, όχι τα υλικά.

Μήπως οι σύγχρονες κοινωνίες, εκτός από απόβλητα, παράγουν και απόβλητους ανθρώπους;

Αυτός ο προβληματισμός βρίσκεται στον πυρήνα του τελευταίου βιβλίου μου. Η παγκοσμιοποιημένη αγορά παράγει τεράστια βουνά απόβλητων υλικών και, ταυτόχρονα, εκατοντάδες εκατομμύρια απόβλητους ανθρώπους που εξοβελίζονται στο περιθώριο.

Ο βασικός μηχανισμός είναι ο ίδιος. Ό,τι δεν αποδίδει αξία στην αγορά χάνει τον λόγο ύπαρξής του. Ένα αντικείμενο γίνεται απόβλητο όχι όταν χαλάσει, αλλά όταν η χρήση του πάψει να συμφέρει. Το ίδιο συμβαίνει με τους ανθρώπους. Ο άνεργος, ο εξαρτημένος, ο πρόσφυγας, ο ηλικιωμένος με σύνταξη πείνας δεν είναι παραπροϊόντα κάποιας βλάβης του συστήματος. Είναι προϊόν της κανονικής του λειτουργίας, όπως η στάχτη είναι προϊόν της φωτιάς.

Η Πλάκα το θύμισε με τον πιο τραγικό τρόπο. Τρεις περιθωριοποιημένοι άνθρωποι, με δεκάδες συλλήψεις και καμία εναλλακτική, ρευστοποίησαν ένα κομμάτι χαλκού για λίγες δεκάδες ευρώ. Έξι άνθρωποι πέθαναν. Όπως τα απόβλητα υλικά, έτσι και οι απόβλητοι άνθρωποι δεν εξαφανίζονται από τη στιγμή που παύουμε να τους βλέπουμε. Επιστρέφουν και μας αναγκάζουν να ξαναμάθουμε να βλέπουμε ως δικά μας κομμάτια όλα όσα προσπαθούμε ή ανεχόμαστε να αποβάλλονται.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow