Αποδόσεις καταθέσεων: τα ευρήματα της Επιτροπής Ανταγωνισμού και οι επιφυλάξεις των τραπεζών

Η Επιτροπή Ανταγωνισμού αντιμετωπίζει ως δύσκολη εξίσωση την παροχή ευνοϊκότερων όρων αποταμίευσης στους πελάτες των ελληνικών τραπεζών, μέσω συμβατικών προϊόντων για τις καταθέσεις.

Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγουν τα ευρήματα έρευνας της ανεξάρτητης αρχής. Η διαδικασία άνοιξε το καλοκαίρι του 2024 και έκλεισε χθες, με τη δημοσιοποίηση της τελικής έκθεσης.

Ο έλεγχος της αγοράς ξεκίνησε επειδή, το καλοκαίρι του 2024, οι αποδόσεις των τραπεζικών καταθέσεων μεταβλήθηκαν δυσανάλογα προς τις αυξήσεις των ευρωπαϊκών επιτοκίων.

Στο πόρισμα δεν διαπιστώνεται εναρμονισμένη πρακτική ούτε συνεννόηση ανάμεσα στους τέσσερις συστημικούς ομίλους.

Η Επιτροπή αναφέρει ωστόσο ότι η διάρθρωση της εγχώριας αγοράς μπορεί να παράγει αποτελέσματα ανάλογα με καρτέλ, ακόμη και χωρίς ρητή συμφωνία των πιστωτικών ιδρυμάτων.

Οι αιτίες των χαμηλών αποδόσεων

Κατά την Επιτροπή, οι αποδόσεις στη χώρα δεν ακολούθησαν τους ευρωπαϊκούς δείκτες αναφοράς κυρίως για τους λόγους που ακολουθούν.

• Υψηλή συγκέντρωση. Στους τέσσερις μεγάλους του κλάδου αντιστοιχεί περίπου το 94% των καταθέσεων. Οι ανταγωνιστικές πιέσεις περιορίζονται και οι τράπεζες μπορούν να κρατούν χαμηλές αποδόσεις χωρίς σημαντικές απώλειες πελατών.
• Πλεονάζουσα ρευστότητα. Οι ελληνικές τράπεζες έχουν πολύ υψηλούς δείκτες ρευστότητας και ξεπερνούν με διαφορά τον μέσο ευρωπαϊκό όρο. Δεν χρειάζονται, επομένως, αισθητά υψηλότερα επιτόκια για να φέρουν νέες καταθέσεις.

Η σχέση δανείων προς καταθέσεις το δείχνει καθαρά: σήμερα κινείται κοντά στο 65%, ενώ ο ευρωπαϊκός μέσος όρος υπερβαίνει το 100%.

Κεφάλαια μπορούν επίσης να αντληθούν από αγορές χονδρικής ή με ομολογιακές εκδόσεις σε ευνοϊκούς όρους. Περιορίζεται έτσι η ανάγκη προσέλκυσης καταθέσεων πελατών μέσω υψηλότερων επιτοκίων.

• Επιχειρησιακοί στόχοι. Άνοδος των επιτοκίων καταθέσεων σημαίνει ακριβότερη χρηματοδότηση και στενότερα καθαρά επιτοκιακά περιθώρια.

Καθυστερώντας τις αυξήσεις, οι τράπεζες θωρακίζουν την κερδοφορία τους. Τις μειώσεις, αντίθετα, τις περνούν συχνά ταχύτερα στους καταθέτες.

Το χαμηλό beta είναι από τα πλεονεκτήματα που οι διοικήσεις προβάλλουν σταθερά στις παρουσιάσεις αποτελεσμάτων προς αναλυτές και επενδυτές.

Η αναπροσαρμογή των επιτοκίων απαιτεί αλλαγές στα συστήματα, ενημέρωση των πελατών, οργανωτικές διαδικασίες και διαφημιστική στήριξη. Το σχετικό κόστος αποτελεί πρόσθετο αντικίνητρο.

• Δυσκολία αλλαγής τράπεζας. Η μεταφορά καταθετικών λογαριασμών συνεπάγεται διαδικασίες, χρόνο και αβεβαιότητα.

Οι καταθέτες διστάζουν να μετακινηθούν ακόμη και για υψηλότερα επιτόκια, με αποτέλεσμα να μειώνεται η πίεση για καλύτερες προσφορές.

Δύσκολη καταγράφεται και η σύγκριση των τραπεζικών προϊόντων. Η πολυπλοκότητά τους και η ανεπαρκής χρηματοοικονομική γνώση δυσχεραίνουν την επιλογή.

Όταν οι καταθέτες δεν εντοπίζουν εύκολα καλύτερες αποδόσεις, η πίεση προς τις τράπεζες εξασθενεί. Πολλοί, άλλωστε, παραμένουν επί χρόνια στην ίδια τράπεζα και δεν αναζητούν άλλες επιλογές.

Οι λογαριασμοί όψεως και ταμιευτηρίου χρησιμοποιούνται κυρίως για πληρωμές και για άμεση πρόσβαση στα χρήματα. Επειδή οι πελάτες εκτιμούν αυτές τις υπηρεσίες, δέχονται χαμηλές αποδόσεις ακόμη και όταν τα επιτόκια αυξάνονται γενικότερα.

Οι προτάσεις

Μετά από διαβούλευση με τις τράπεζες, η Επιτροπή Ανταγωνισμού διατυπώνει προτάσεις που θα μπορούσαν να επιβραβεύσουν περισσότερο τους καταθέτες.

Ξεχωριστή αναφορά γίνεται σε τρία μοντέλα που εφαρμόζονται στην Ευρώπη.

Το γαλλικό μοντέλο

Προβλέπει οι τράπεζες να προσφέρουν λογαριασμούς στα πρότυπα των Livret A και LEP, που λειτουργούν στη Γαλλία.

Σε αυτά τα προϊόντα το επιτόκιο το ορίζει το Δημόσιο.

Το 2025 τα αντίστοιχα γαλλικά προϊόντα έδιναν επιτόκια 2,4% και 3,5%.

Το βελγικό μοντέλο

Αφορά τους λογαριασμούς fidelity premium, που λειτουργούν με δύο επιτόκια:

• Βασικό επιτόκιο για το σύνολο της κατάθεσης.
• Πρόσθετο προνομιακό επιτόκιο για τα ποσά που διατηρούνται στον λογαριασμό επί ένα έτος.

Και σε αυτή την περίπτωση τα προγράμματα τα διαθέτουν οι τράπεζες. Το Δημόσιο καθορίζει τους κανόνες λειτουργίας και τη φορολογία, όχι όμως το επιτόκιο.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι το σχήμα δημιουργεί κίνητρα αποταμίευσης και εξασφαλίζει στις τράπεζες σταθερότερα καταθετικά υπόλοιπα.

Το βρετανικό μοντέλο

Στη δημόσια διαβούλευση, μία συστημική τράπεζα πρότεινε να εξεταστεί η δημιουργία λογαριασμών με φοροαπαλλαγή των τόκων μέχρι συγκεκριμένου ποσού κατάθεσης, κατά τα πρότυπα των βρετανικών Individual Savings Accounts (ISA).

Στη Βρετανία οι τόκοι των αποταμιευτικών ISA απαλλάσσονται από τη φορολογία και ισχύει συγκεκριμένο ετήσιο όριο νέων καταβολών.

Η καθαρή απόδοση των αποταμιευτών μπορεί έτσι να αυξάνεται χωρίς άνοδο του ονομαστικού επιτοκίου.

Οι επιφυλάξεις των τραπεζών

Στην έκθεση της ΕΑ καταγράφονται και οι επιφυλάξεις των τραπεζών.

Συστημικός όμιλος που δεν κατονομάζεται εκτιμά ότι η δημιουργία κρατικά ρυθμιζόμενων λογαριασμών θα μπορούσε να επηρεάσει την καταθετική βάση και τη ρευστότητα των τραπεζών, αν σημαντικά κεφάλαια μεταφέρονταν προς αυτούς.

Διατυπώνει προβληματισμό για ενδεχόμενες συνέπειες στο κόστος χρηματοδότησης, στους δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας και, τελικά, στα επιτόκια των στεγαστικών και άλλων δανείων προς τα νοικοκυριά. Ζητά να προηγηθεί ολοκληρωμένη μελέτη επιπτώσεων και θέτει ζήτημα αποζημίωσης των τραπεζών που θα συμμετείχαν στη διαχείριση των λογαριασμών, ώστε να καλύπτεται το σχετικό λειτουργικό κόστος.

Η Επιτροπή Ανταγωνισμού διευκρινίζει πάντως ότι τις πρακτικές προϋποθέσεις και την αποτελεσματικότητα των προτεινόμενων παρεμβάσεων καλείται να τις αξιολογήσει η Πολιτεία.