Οι πολίτες μπορούν, κατά το Σύνταγμα, να καταθέσουν προτάσεις νόμου στη Βουλή, εφόσον κινηθούν συλλογικά και συγκεντρώσουν επαρκή αριθμό υπογραφών. Ο θεσμός είναι η Λαϊκή Νομοθετική Πρωτοβουλία, που αποκαλείται και Νομοθετική Πρωτοβουλία Πολιτών. Μπήκε στο Σύνταγμα με την αναθεώρηση του 2019, στο άρθρο 73 παρ. 6, και υπερψηφίστηκε από σχεδόν ολόκληρη τη Βουλή. Επτά χρόνια μετά δεν έχει εφαρμοστεί. Η κυβέρνηση έχει διαβεβαιώσει, και ενώπιον της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ότι θα καταθέσει σχέδιο νόμου για την ενεργοποίησή της.
Το ζήτημα επαναφέρει το Vouliwatch. Στις 4 Νοεμβρίου υπέβαλε στο υπουργείο Εσωτερικών αίτημα πρόσβασης στην πληροφορία και χορήγησης εγγράφων. Ζητά να διευκρινιστεί αν η κυβέρνηση θα τηρήσει τη δέσμευσή της πριν λήξει η κοινοβουλευτική περίοδος.
Υψηλό κατώφλι και στενοί περιορισμοί
Η συνταγματική διάταξη για τη Νομοθετική Πρωτοβουλία Πολιτών έχει αρκετά αδύναμα σημεία. Το κατώφλι των υπογραφών είναι τόσο υψηλό ώστε να αποτρέπει τη χρήση του θεσμού: απαιτούνται τουλάχιστον 500.000 υπογραφές πολιτών με δικαίωμα ψήφου. Κατά το Vouliwatch, η αρχική πρόταση προέβλεπε 100.000.
Στην Ιταλία, χώρα 59 εκατομμυρίων κατοίκων με 46 εκατομμύρια εγγεγραμμένους ψηφοφόρους, το αντίστοιχο όριο είναι 50.000 υπογραφές. Για ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών χρειάζεται ένα εκατομμύριο υπογραφές από τουλάχιστον επτά χώρες.
Περιορισμοί ισχύουν και στο περιεχόμενο. Εκτός πεδίου μένουν η δημοσιονομική πολιτική, η εξωτερική πολιτική και η εθνική άμυνα. Στενά είναι και τα όρια εμβέλειας, αφού επιτρέπονται έως δύο προτάσεις ανά κοινοβουλευτική περίοδο.
Ακόμη και με αυτούς τους περιορισμούς, η Νομοθετική Πρωτοβουλία Πολιτών παραμένει θεσμός άμεσης δημοκρατίας, έστω και αποδυναμωμένος. Η σημερινή κυβέρνηση εμφανίζεται απρόθυμη να εφαρμόσει τη ρύθμιση του Συντάγματος, αν και έχουν περάσει επτά χρόνια. Η εμπειρία του δημοψηφίσματος του 2015 έχει κάνει τους πολίτες διπλά δύσπιστους για τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται στην Ελλάδα οι αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες και, κυρίως, για το αν γίνεται σεβαστή η λαϊκή ετυμηγορία.
Επιστολές και ερωτήσεις χωρίς νομοσχέδιο
Τον Νοέμβριο του 2022, τρία χρόνια μετά την αναθεώρηση, το Vouliwatch και η Πρωτοβουλία για Ριζική Συνταγματική Αλλαγή συνυπέγραψαν κοινή επιστολή προς την κυβέρνηση, μαζί με άλλες 44 οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Ζητούσαν να προχωρήσει το σχέδιο νόμου που θα εξειδικεύσει τη συνταγματική πρόβλεψη.
Το αίτημα έφτασε και στη Βουλή. Τον Δεκέμβριο του 2022 κατατέθηκε ερώτηση από 33 βουλευτές και βουλευτίνες του ΣΥΡΙΖΑ. Ο τότε υπουργός Εσωτερικών, Μάκης Βορίδης, απάντησε ότι ετοιμάζεται σχέδιο νόμου.
Έναν χρόνο αργότερα το σχέδιο νόμου δεν είχε εμφανιστεί. Τον Νοέμβριο του 2023 το Vouliwatch έστειλε νέα επιστολή στην υπουργό Εσωτερικών, Νίκη Κεραμέως. Νέα ερώτηση βουλευτών και βουλευτριών του ΣΥΡΙΖΑ έμεινε αναπάντητη.
Τον Ιανουάριο του 2025 η οργάνωση έθεσε ξανά το ζήτημα, σε συνάντηση και με επιστολή, προς τον γενικό γραμματέα Δημόσιας Διοίκησης, Ιωάννη Φουστανάκη. Από τότε αναμένει απάντηση.
Ενημέρωση που ζήτησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ετοιμάζοντας την Έκθεση του 2026 για το Κράτος Δικαίου, ζήτησε από την Ελλάδα, μεταξύ άλλων, ενημέρωση για το χρονοδιάγραμμα και την πρόοδο της νομοθεσίας που θα ενεργοποιήσει το άρθρο 73 παρ. 6, όπως ορίζει το Σύνταγμα.
Τον Μάρτιο του 2026 η Ελλάδα απάντησε γραπτώς με υπόμνημα της γενικής γραμματείας Νομικών και Κοινοβουλευτικών Θεμάτων. Σύμφωνα με το Vouliwatch, η απάντηση διαβεβαίωνε ότι, καθώς έχουν πλέον αναπτυχθεί αξιόπιστοι μηχανισμοί επιβεβαίωσης της γνησιότητας των υπογραφών μέσω του μοναδικού προσωπικού αριθμού, το υπουργείο Εσωτερικών βρίσκεται στη φάση οριστικοποίησης του σχεδίου νόμου. Στόχος, όπως αναφέρεται, είναι το νομοσχέδιο να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση και να κατατεθεί στη Βουλή εντός της τρέχουσας κοινοβουλευτικής περιόδου.
Σχεδόν οκτώ μήνες μετά τη διαβεβαίωση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και ενώ ο χρόνος για τις εκλογές μετρά αντίστροφα, η τύχη των δεσμεύσεων παραμένει άγνωστη. Τη σιωπή αυτή επιχειρεί να άρει η νέα κίνηση του Vouliwatch, με αίτημα ενημέρωσης προς το υπουργείο Εσωτερικών. Βάσει νόμου, το αίτημα πρέπει να απαντηθεί εντός 20 ημερών από την κατάθεσή του, δηλαδή έως τις 24 Νοεμβρίου.
Η οργάνωση έχει λάβει πολλές φορές διαβεβαιώσεις χωρίς αντίκρισμα και δηλώνει αποφασισμένη να πάρει αυτή τη φορά καθαρές απαντήσεις. «Το ερώτημα είναι απλό: είναι και η απάντηση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μια ακόμη κενή υπόσχεση;» σημειώνει.
Τι αναφέρει το Vouliwatch
«Η επτάχρονη μη εφαρμογή μιας ρητής συνταγματικής επιταγής υποβαθμίζει το Σύνταγμα σε κατάλογο προθέσεων και όχι ανώτατο δεσμευτικό κείμενο και στερεί από τους πολίτες, χωρίς καμία εξήγηση, ένα υποσχεμένο εργαλείο άμεσης συμμετοχής στη νομοθεσία», τονίζει το Vouliwatch στην ανακοίνωσή του.
Ο διευθυντής της οργάνωσης, Στέφανος Λουκόπουλος, δηλώνει ότι η Λαϊκή Νομοθετική Πρωτοβουλία, παρά τις αδυναμίες της, είναι χρήσιμος συμμετοχικός θεσμός. «Τα ψηφίσματα αυτά δεν είναι δεσμευτικά. Όταν όμως πιάσουν τον αριθμό, οφείλουν να κατατεθούν στη Βουλή και να συζητηθούν στην Ολομέλεια. Υπάρχει ορατότητα και άσκηση πίεσης. Όταν έρθει ένα ψήφισμα με πεντακόσιες χιλιάδες υπογραφές, κάπως μπορεί να το λάβεις υπόψη σου, αν όχι ολόκληρο, κάποια σημεία του», σημειώνει.
Ως παράδειγμα φέρνει τη συλλογή άνω του ενός εκατομμυρίου υπογραφών για τα Τέμπη, που ζητούσε μεταξύ άλλων και την ενεργοποίηση του νόμου περί ευθύνης υπουργών. «Αν είχαμε το νομοθετικό πλαίσιο, θα έφτανε στη Βουλή και θα γινόταν συζήτηση. Τώρα χάθηκε απλά στο ίντερνετ και στα social media.»

































