Το σύγχρονο πορτρέτο στην ευρωπαϊκή φωτογραφία

Το σύγχρονο πορτρέτο στην ευρωπαϊκή φωτογραφία είναι στο επίκεντρο έκθεσης που διοργανώνουν το Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, το Μουσείο Bozar των Βρυξελλών και το Μουσείο Φωτογραφίας του Ρότερνταμ.

Η έκθεση περιοδεύει στις τρεις χώρες και συνίσταται από έργα 32 δημιουργών, οι οποίοι τα τελευταία 25 χρόνια συνετέλεσαν αποφασιστικά στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού φωτογραφικού πορτρέτου.

Δίπλα σε φωτογράφους διεθνούς φήμης όπως οι Αντόνο Κορμπίν, Ρινέκε Ντίτζκστρα, Μπόρις Μιχαήλοφ, Τόμας Ρουφ, Γίργκεν Τέλερ και Στέφαν Βανβλέτερεν, ο επισκέπτης της έκθεσης θα μπορούσε να συναντήσει και έργα λίγοτερο γνωστών, αλλά το ίδιο σημαντικών δημιουργών.

Η έκθεση δείχνει την ισχύ, αλλά και την πολυμορφικότητα του σύγχρονου ευρωπαϊκού φωτογραφικού πορτρέτου, δημιουργώντας παράλληλα συνδέσεις με την αναγεννησιακή παράδοση, μέσα από την οποία γεννήθηκε και το πορτρέτο.

Ποιο είναι το νόημα της έννοιας της ταυτότητας σήμερα στην Ευρώπη; Πέρα από το να είναι κανείς Σκοτσέζος, Βρετανός, Παριζιάνος, Γάλλος, Έλληνας ή Βρυξελλιώτης αισθανόμαστε άραγε όλοι και Ευρωπαίοι; Αυτή είναι μία από τις ερωτήσεις που η φωτογραφική έκθεση θέλει να απαντήσει καθώς μελετά τη διαστρωματωμένη και πολυπολιτισμική ταυτότητα των ευρωπαίων πολιτών.

Πρόκειται για την πρώτη έκθεση που αναζητά με το βλέμμα προς το παρελθόν τις ενδιαφέρουσες εξελίξεις που έχουν συμβεί στο ευρωπαϊκό φωτογραφικό πορτρέτο από το 1989. Σηματοδοτεί μία τάση στο εν λόγω είδος, φέρνοντας στο προσκήνιο το άτομο – επώνυμο ή ανώνυμο – και την κοινωνική ή πολιτιστική του ταυτότητα.

Αυτή η καλλιτεχνική εξέλιξη διαδραματίζεται έχοντας ως φόντο τις εξαιρετικά ταχείες αλλαγές που έγιναν στην Ευρώπη, εξαιτίας της παγκοσμιοποίησης, της μετανάστευσης, της επικράτησης του διαδικτύου και της ευρωπαϊκής ενοποίησης: αλλαγές που έχουν επηρεάσει την έννοια της «ταυτότητας» από το 1990. Σκοπός της έκθεσης είναι να εγείρει ερωτήματα αναφορικά με τις παραπάνω θεματικές, καθώς και τη σχέση μεταξύ υποκειμένου, παρατηρητή και φωτογράφου.

Μέσα από την έκθεση υπογραμμίζεται αυτή η εξέλιξη με την παρουσίαση έργων σπουδαίων ή προβεβλημένων φωτογράφων πορτρέτου των προηγούμενων πρόσφατων δεκαετιών. Περιλαμβάνονται εμβληματικές σειρές όπως τα πορτρέτα στην παραλία της Ρινέκε Ντίτζκστρα, τα πορτρέτα του Τόμας Ρουφ, τα οποία αποτέλεσαν τομή για το είδος στις αρχές της δεκαετίας του ’90, καθώς επίσης και έργα με πολιτική χροιά και προεκτάσεις όπως το ‘Rokytnik’ της Τσέχας Τζίτκα Χανζλοβά ή το ‘Case History’ του Ουκρανού Μπόρις Μιχαήλοφ.

Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης πορτρέτα που έχουν γίνει σε στούντιο ή σε συγκεκριμένους χώρους. Ένα από τα χαρακτηριστικά της φωτογραφίας πορτρέτου της δεκαετίας του 1990 είναι ότι συνδέθηκε με διαφορετικές χρήσεις της φωτογραφίας, όπως τη φωτογραφία μόδας, ντοκουμέντου και τη φωτοδημοσιογραφία. Ο φωτογράφος μόδας Γίργκεν Τέλερ αποτύπωσε νεαρά κορίτσια που θέλησαν να παρουσιαστούν σε εξώφυλλα περιοδικών. Η Τίνα Μπάρνεϊ φωτογράφισε μία σειρά ευκατάστατων οικογενειών στον οικείο χώρο του σπιτιού τους, ενώ ο Στέφαν Βανφλέτερεν επέλεξε να συμπεριλάβει τον ιδιωτικό χώρο των φλαμανδών ψαράδων στα αντίστοιχα πορτρέτα.

Οι φωτογράφοι και οι εικαστικοί είναι κατά το μεγαλύτερο μέρος γνώστες της πλούσιας και πολύχρονης παράδοσης που τους κληροδότησε η ζωγραφική. Στα έργα τους συχνά είτε αναφέρονται συνειδητά σε αυτήν είτε πάλι επιλέγουν να προσαρμόσουν στοιχεία της με παιγνιώδη τρόπο. Ενώ τα πορτρέτα παραδοσιακά γινόντουσαν για ανθρώπους κύρους ή σημαντικής κοινωνικής θέσης, σήμερα επικεντρώνονται στον καθημερινό άνδρα και γυναίκα.

Η αλληλεπίδραση μεταξύ του παραδοσιακού ύφους και της σύγχρονης ερμηνείας θα μπορούσε να γίνει αισθητή σε αυτή την έκθεση. Η Κλερ Στραντ φωτογράφισε αστέγους μπροστά από ένα κλασικό αγγλικό τοπίο, ενώ οι Κλεγκ & Γκούτμαν με τα σκηνοθετημένα «εταιρικά πορτρέτα» τους δημιουργούν αναγωγές στην παράδοση του ζωγραφικού πορτρέτου.

Από το 1990 πάρα πολλοί φωτογράφοι έχουν εστιαστεί στον καθημερινό πολίτη.

Στο πλαίσιο της κατεύθυνσης αυτής είναι τα έργα των Μπιτ Στρόλι και τον Λϊκ Ντελαχέι, που φωτογραφίζουν ανθρώπους στο δρόμο εν αγνοία τους. Η έκθεση όμως επίσης περιλαμβάνει και πορτρέτα πολιτικών, ποπ σταρ, καλλιτεχνών, γνωστών σταρ του σινεμά (Ιζαμπέλα Ροσελίνι, Φράνσις Μπέικον, Λικ Τουιμάν, Ζακ Ντελόρ και άλλων), καθώς και αυτοπορτρέτα, όπως της Ντίτα Πέπε και του Αλμπέρτο Γκαρσία-Αλίχ.

Οι τρεις έλληνες συμμετέχοντες φωτογράφοι προσεγγίζουν το είδος από διαφορετικές πλευρές. Τα πορτρέτα καλλιτεχνών του Κωνσταντίνου Ιγνατιάδη παρουσιάζουν τη σμείξη ταυτότητας και πράξης, αναδεικνύοντας την επίδραση που έχει η ποιητική στη διαμόρφωση του προσώπου και κατ’επέκταση και του πορτρέτου, ενώ οι «Αφηγήσεις της Ζωής» του Νίκου Μάρκου (σειρά βασισμένη σε οπτικοακουστικό έργο) καταφέρνουν να δείξουν τη σχέση δημόσιου και ιδιωτικού αφηγήματος μέσα από μία προσέγγιση πολύ προσωπική - με πορτρέτα που θα μπορούσε να συναντήσει κανείς ακόμα και σε ένα οικογενειακό άλμπουμ. Τέλος, η σειρά του Στράτου Καλαφάτη «Άθως / Τα χρώματα της πίστης», αναδεικνύει τον μικρόκοσμο των αγιορειτών, με εικόνες που αιωρούνται ανάμεσα στο θεϊκό και το εκκοσμικευμένο, θέτοντας μία πολυεπίπεδη προβληματική για το ιστορικό αυτό θρησκευτικό καταφύγιο, όπως και για τον τρόπο προσέγγισης μιας βυζαντινής πολιτείας με ένα σύγχρονο αισθητικό μέσο: το εικόνισμα και η εικόνα και η σχέση των δύο έρχονται με αυτο τον τρόπο στο προσκήνιο.

Επικεφαλής επιμελητής είναι ο Φριτς Γκιρστμπεργκ, σε συνεργασία με συμβουλευτική επιτροπή στην οποία περιλαμβάνεται ο Βαγγέλης Ιωακειμίδης και η Αλεξάνδρα Αθανασιάδου.

Η έκθεση θα παρουσιαστεί στο BOZAR - Palais des Beaux Arts από τις 6 Φεβρουαρίου έως τις 17 Μαΐου.

Από τις 30 Μαΐου έως τις 30 Αυγούστου θα παρουσιαστεί στο Nederlands Fotomuesum του Ρότερνταμ.

Από τις 11 Σεπτεμβρίου έως τις 28 Φεβρουαρίου θα παρουσιαστεί στο Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης.