Έρευνα συνδέει τα εναέρια μέσα της Frontex με αύξηση των παράνομων επαναπροωθήσεων

Νέα έρευνα του εργαστηρίου LIMINAL, στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια στην Ιταλία, εντοπίζει ανησυχητική συσχέτιση ανάμεσα στην παράλληλη αύξηση της χρήσης εναέριων μέσων της Frontex, αεροσκαφών ή drones, και στις επιβεβαιωμένες παράνομες επαναπροωθήσεις προσφύγων και μεταναστών. Η μελέτη τιτλοφορείται “Aerial Bordering: The Role of Frontex’s Aerial Surveillance in the Central Mediterranean Pushback Machine”.

Η έρευνα επικεντρώνεται στην Κεντρική Μεσόγειο. Μέρος του προβλήματος που διαπιστώνεται, όμως, διέρχεται και από τον ελληνικό εναέριο χώρο. Δεν είναι λίγες, παράλληλα, οι ενδείξεις ότι το βασικό μοτίβο που περιγράφεται ενδέχεται να επαναλαμβάνεται και στην Ελλάδα.

Το LIMINAL εξέτασε 611 επιβεβαιωμένες παράνομες επαναπροωθήσεις προσφύγων και μεταναστών, από τον Αύγουστο του 2018 έως τον Οκτώβριο του 2024. Πρόκειται για βάρκες που αναχαιτίστηκαν, με αποτέλεσμα να εξαναγκαστούν σε επιστροφή στη Λιβύη ή την Τυνησία συνολικά 33.107 επιβάτες. Οι εκτιμήσεις για τις λέμβους και τους επιβαίνοντες θεωρούνται πολύ χαμηλότερες από τις πραγματικές, καθώς η αδιαφάνεια και η έλλειψη δεδομένων δεν επιτρέπουν πλήρη εποπτεία του φαινομένου.

Παράλληλα, και για λόγους αντιπαραβολής, καταγράφονται οι ώρες πτήσης των εναέριων μέσων της Frontex.

Η συσχέτιση των δύο καταγραφών αναδεικνύει ένα ανησυχητικό μοτίβο. Όσο περισσότερα εναέρια μέσα μπαίνουν σε λειτουργία, με τον ίδιο ρυθμό φαίνεται να αυξάνονται και οι παράνομες επαναπροωθήσεις.

Τα στοιχεία αντλήθηκαν κυρίως από την ίδια τη Frontex, μέσω αιτημάτων στη βάση του δικαιώματος πρόσβασης στη δημόσια πληροφορία. Προέρχονται συγκεκριμένα από το σύστημα Joint Operation Report Application (JORA) και καλύπτουν την περίοδο από το 2016 έως το 2025, με μικρά κενά σε στιγμές του 2021 και του 2023.

Η ευρωπαϊκή συνοριοφυλακή προέβαλε ισχυρές αντιστάσεις στα αιτήματα αυτά. Τα δεδομένα της περιόδου 2023-2025 που παρέδωσε στο LIMINAL είχαν υποστεί τόσες διαγραφές πληροφοριών ώστε πρακτικά δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν. Το κενό έως τον Οκτώβριο του 2024 καλύφθηκε με στοιχεία που περιέχονταν σε διαρροές της ευρωπαϊκής στρατιωτικής επιχείρησης EUNAVFOR MED IRINI.

Ο τρόπος λειτουργίας

Σύμφωνα με τους συντάκτες της έκθεσης, το 2021, το έτος με τα πληρέστερα δεδομένα, μόνο το 5% των θαλάσσιων επιχειρήσεων που ξεκίνησαν μετά τον εντοπισμό λέμβου από εναέριο μέσο της Frontex, αεροσκάφος ή drone, κατέληξε σε διάσωση.

Η Frontex αιτιολόγησε το εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό λέγοντας ότι η εναέρια παρακολούθηση δεν αφορά μόνο τον έλεγχο των συνόρων, αλλά και άλλες δραστηριότητες, όπως την εποπτεία των πρακτικών στην αλιεία. Τα στοιχεία δείχνουν, ωστόσο, ότι ο έλεγχος των συνόρων αντιστοιχεί στο 95% της συνολικής δραστηριότητας των εναέριων μέσων. Με άλλα λόγια, σε διάσωση κατέληξε μόνο το 5% του 95% του εναέριου έργου της Frontex.

Ακόμη χαμηλότερο είναι το ποσοστό στο οποίο η διάσωση, στη ζώνη της Κεντρικής Μεσογείου, οδήγησε σε αποβίβαση των επιβατών της λέμβου στην Ιταλία και τη Μάλτα. Σύμφωνα με στοιχεία της ίδιας της Frontex που μελέτησε το εργαστήριο, αυτό συνέβη μόνο στο 2% των περιπτώσεων από το 2016 έως το 2023.

Παράλληλα, η έρευνα του LIMINAL εντόπισε ένα μοτίβο μέσω του οποίου τα εναέρια μέσα οδηγούν σε αυξημένες επαναπροωθήσεις.

Όπως προκύπτει από τη μελέτη του εργαστηρίου, η Frontex επικοινωνεί σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, και κατά προτεραιότητα, με τις λιβυκές και τυνήσιες αρχές. Δεν απευθύνεται στα αρμόδια κέντρα ελέγχου που θα έδιναν την εντολή για την έναρξη διάσωσης όταν εντοπίζεται κάποια λέμβος.

Εκπρόσωποι της Frontex έχουν πολλές φορές διαψεύσει την επικοινωνία με τις αρχές της Λιβύης και της Τυνησίας. Σειρά αποκαλύψεων στον διεθνή Τύπο από το 2021 και μετά, στηριγμένων κυρίως σε μαρτυρίες αξιωματούχων, διαρροές και αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, έχει δείξει ότι οι επαφές αυτές έχουν πληθύνει. Έρευνα του Lighthouse Reports το 2024 εντόπισε περισσότερα από 2000 τέτοια περιστατικά.

Το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι, κατά τον εντοπισμό, η Frontex οφείλει να ενημερώνει το κέντρο ελέγχου που επιτηρεί σε εθνικό επίπεδο τη συγκεκριμένη περιοχή. Η έκθεση του LIMINAL διαπιστώνει, όμως, ότι όσο αυξάνεται η χρήση των εναέριων μέσων, οι ενημερώσεις προς τις αρχές της Λιβύης αφορούν περιστατικά όλο και πιο βαθιά στη ζώνη έρευνας και διάσωσης της Μάλτας.

Ταυτόχρονα, όλο και μεγαλύτερος φαίνεται να είναι ο συστηματικός αποκλεισμός από τις ενημερώσεις των μη κυβερνητικών οργανώσεων που είναι επιφορτισμένες με τις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης. Μόνο στα περιστατικά που εξέτασε το LIMINAL εντοπίστηκαν 16 περιπτώσεις στις οποίες εντοπίστηκε λέμβος, χωρίς να ενημερωθούν παρακείμενα σκάφη ΜΚΟ που μπορούσαν να προβούν σε διάσωση.

Μεγάλη ανησυχία προκαλεί, τέλος, το ότι σε πλήθος περιπτώσεων τα εναέρια μέσα της Frontex έχουν επιβεβαιωμένα υπάρξει μάρτυρες περιστατικών βίας από τις λιβυκές αρχές. Σε αυτά περιλαμβάνονται καταδιώξεις σε πολύ υψηλές ταχύτητες, ελιγμοί που θέτουν σε κίνδυνο τη ζωή των επιβατών, χρήση φυσικής βίας ή και πυροβολισμοί, όχι μόνο κατά μεταναστών και προσφύγων αλλά και κατά εργαζομένων ΜΚΟ.

Στα συγκεκριμένα δεδομένα που μελέτησε το LIMINAL εντοπίστηκαν συνολικά οκτώ περιπτώσεις στις οποίες τα εναέρια μέσα της Frontex δεν έπραξαν τίποτα, ενώ υπήρξαν μάρτυρες βίας από τις λιβυκές αρχές. Οι λεπτομέρειες για τα οκτώ αυτά περιστατικά επιβεβαιώνονται και από τις Αναφορές Σοβαρών Περιστατικών (Serious Incident Reports), δηλαδή τις εκθέσεις εσωτερικού ελέγχου της Frontex από το Γραφείο Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του οργανισμού.

Οι συντάκτες της έκθεσης διευκρινίζουν ότι η έρευνά τους δεν επεκτάθηκε στην Ανατολική Μεσόγειο ώστε να συμπεριλάβει διεξοδικά και την Ελλάδα. Υπολογίσιμο μέρος των περιστατικών που μελετήθηκαν αφορά, ωστόσο, συστηματικές περιπολίες εναέριων μέσων της Frontex πάνω από το Ιόνιο.

Η Ελλάδα εμφανίζεται στην ίδια την έκθεση άλλες δύο φορές. Η μία αφορά το πρώτο συμβόλαιο που υπέγραψε η Frontex με την ισραηλινή Israeli Aerospace Industries και την αμερικανική Airbus. Το συμβόλαιο αφορούσε drone που εγκαταστάθηκε στην Κρήτη και πραγματοποιούσε περιπολίες πάνω από το Αιγαίο.

Η άλλη, και τραγικότερη, αφορά το ναυάγιο της Πύλου, με πάνω από 500 νεκρούς. Όπως υπενθυμίζει η έκθεση, πρόκειται για επιχείρηση που ξεκίνησε ύστερα από εντοπισμό του πλοίου από εναέριο μέσο της Frontex.

• Κεντρική φωτογραφία: REUTERS/Alkis Konstantinidis

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow